arnon.worldเข้าสู่ระบบ

พระอภิธรรมปิฎก ยมก · ขันธยมก

สุทธขันธมูลจักกวาร ๒ เล่ม ๓๘

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๗–๑๑๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๙ ในขันธยมกมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ

พระอภิธรรมปิฎก ยมก ขันธยมก สุทธขันธมูลจักกวาร ๒ (ฉบับหลวง เล่ม ๓๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๘)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๘ หน้า ๕๕–๖๓

หน้า ๕๕

{๗๔} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สัญญาไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นสัญญาเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่สัญญา เป็นแต่ขันธ์ เว้นสัญญาและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่สัญญาและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่สัญญาขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๗๕} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สังขารไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่สังขารขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๗๖} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่วิญญาณไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นวิญญาณเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่วิญญาณ เป็นแต่ขันธ์ เว้นวิญญาณและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่วิญญาณและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่วิญญาณขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

๔. สุทธขันธมูลจักกวาร

อนุโลม

{๗๗} [๔๐] อนุ. รูปคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือเวทนาขันธ์หรือ ?

หน้า ๕๖

วิ. เวทนาขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นเวทนาขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์{๗๘} อนุ. รูปคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือสัญญาขันธ์หรือ ?

วิ. สัญญาขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นสัญญาขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่สัญญาขันธ์{๗๙} อนุ. รูปคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือสังขารขันธ์หรือ ?

วิ. สังขารขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นสังขารขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไมใช่สังขารขันธ์{๘๐} อนุ. รูปคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือวิญญาณขันธ์หรือ ?

วิ. วิญญาณขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นวิญญาณขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่วิญญาณขันธ์{๘๑} [๔๑] อนุ. เวทนาคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือรูปขันธ์หรือ ?

วิ. รูปขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่รูปขันธ์

หน้า ๕๗

{๘๒} อนุ. เวทนาคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือสัญญาขันธ์หรือ ?

วิ. สัญญาขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นสัญญาขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่สัญญาขันธ์{๘๓} อนุ. เวทนาคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือสังขารขันธ์หรือ ?

วิ. สังขารขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นสังขารขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่สังขารขันธ์{๘๔} อนุ. เวทนาคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือวิญญาณขันธ์หรือ ?

วิ. วิญญาณขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นวิญญาณขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่วิญญาณขันธ์{๘๕} [๔๒] อนุ. สัญญาคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือรูปขันธ์หรือ ?

วิ. รูปขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่รูปขันธ์{๘๖} อนุ. สัญญาคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

-----

ปฏิ. ขันธ์คือวิญญาณขันธ์หรือ ?

วิ. วิญญาณขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นวิญญาณขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่วิญญาณขันธ์{๘๙} [๔๓] อนุ. สังขารคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือรูปขันธ์หรือ ?

วิ. รูปขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่รูปขันธ์{๙๐} อนุ. สังขารคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือเวทนาขันธ์หรือ ?

วิ. เวทนาขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นเวทนาขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์

หน้า ๕๘

{๙๑} อนุ. สังขารคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือสัญญาขันธ์หรือ ?

วิ. สัญญาขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นสัญญาขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่สัญญาขันธ์{๙๒} อนุ. สังขารคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือวิญญาณขันธ์หรือ ?

วิ. วิญญาณขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นวิญญาณขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่วิญญาณขันธ์{๙๓} [๔๔] อนุ. วิญญาณคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือรูปขันธ์หรือ ?

วิ. รูปขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่รูปขันธ์{๙๔} อนุ. วิญญาณคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือเวทนาขันธ์หรือ ?

วิ. เวทนาขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นเวทนาขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์{๙๕} อนุ. วิญญาณคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือสัญญาขันธ์หรือ ?

-----

วิ. สัญญาขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นสัญญาขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่สัญญาขันธ์{๙๖} อนุ. วิญญาณคือขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. ขันธ์คือสังขารขันธ์หรือ ?

วิ. สังขารขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นสังขารขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นเป็นแต่ขันธ์ ไม่ใช่สังขารขันธ์

ปัจจนีกะ

{๙๗} [๔๕] อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นรูปเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่รูป เป็นแต่ขันธ์ เว้นรูปและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่รูปและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่เวทนาขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๙๘} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นรูปเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่รูป เป็นแต่ขันธ์ เว้นรูปและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่รูปและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่สัญญาขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๙๙} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นรูปเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่รูป เป็นแต่ขันธ์ เว้นรูปและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่รูปและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่สังขารขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

หน้า ๕๙

{๑๐๐} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นรูปเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่รูป เป็นแต่ขันธ์ เว้นรูปและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่รูปและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่วิญญาณขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๐๑} [๔๖] อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่เวทนาไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นเวทนาเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่เวทนา เป็นแต่ขันธ์ เว้นเวทนาและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่เวทนาและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่รูปขันธ์หรือ ?

วิ.ถูกแล้ว

{๑๐๒} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่เวทนาไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นเวทนาเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่เวทนา เป็นแต่ขันธ์ เว้นเวทนาและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่เวทนาและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่สัญญาขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๐๓} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่เวทนาไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นเวทนาเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่เวทนา เป็นแต่ขันธ์เว้นเวทนาและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่เวทนาและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่สังขารขันธ์หรือ ?

วิ.ถูกแล้ว

หน้า ๖๐

{๑๐๔} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่เวทนาไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นเวทนาเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่เวทนา เป็นแต่ขันธ์ เว้นเวทนาและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่เวทนาและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่วิญญาณขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๐๕} [๔๗] อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สัญญาไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นสัญญาเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่สัญญา เป็นแต่ขันธ์ เว้นสัญญาและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่สัญญาและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่รูปขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๐๖} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สัญญาไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นสัญญาเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่สัญญา เป็นแต่ขันธ์ เว้นสัญญาและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่สัญญาและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่เวทนาขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๐๗} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สัญญาไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นสัญญาเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่สัญญา เป็นแต่ขันธ์เว้นสัญญาและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่สัญญาและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่สังขารขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

หน้า ๖๑

{๑๐๘} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สัญญาไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นสัญญาเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่สัญญา เป็นแต่ขันธ์ เว้นสัญญาและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่สัญญาและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่วิญญาณขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๐๙} [๔๘] อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สังขารไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่รูปขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๑๐} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สังขารไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่เวทนาขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๑๒} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สังขารไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่สัญญาขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สังขารไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่วิญญาณขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๑๓} [๔๙] อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่วิญญาณไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

หน้า ๖๒

วิ. เว้นวิญญาณเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่วิญญาณ เป็นแต่ขันธ์ เว้นวิญญาณและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่วิญญาณและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไมใช่รูปขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๑๔} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่วิญญาณไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นวิญญาณเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่วิญญาณ เป็นแต่ขันธ์ เว้นวิญญาณและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไมใช่วิญญาณและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่เวทนาขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๑๕} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่วิญญาณไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นวิญญาณเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่วิญญาณ เป็นแต่ขันธ์ เว้นวิญญาณและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่วิญญาณและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่สัญญาขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

{๑๑๖} อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่วิญญาณไม่ใช่ขันธ์หรือ ?

วิ. เว้นวิญญาณเสียแล้ว ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่วิญญาณ เป็นแต่ขันธ์ เว้นวิญญาณและขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่วิญญาณและไม่ใช่ขันธ์ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ขันธ์ไม่ใช่สังขารขันธ์หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

จบ ปัณณัตติวารนิทเทส

หน้า ๖๓

๒. ปวัตติวาร ๑. อุปปาทวาร

๑. ปัจจุปปันนวาร

อนุโลมบุคคล

{๑๑๗} [๕๐] อนุ. รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด เวทนาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ ?

วิ. รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้กำลังเข้าถึงอสัญญสัตตภูมิ แต่เวทนาขันธ์ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้น รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นและเวทนาขันธ์ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้กำลังเข้าถึงปัญจโวการภูมิปฏิ. หรือว่าเวทนาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ?

วิ. เวทนาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้กำลังเข้าถึงอรูปภูมิ แต่รูปขันธ์ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้น เวทนาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นและรูปขันธ์ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้กำลังเข้าถึงปัญจโวการภูมิ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อสัญญสัตตภูมิ ภูมิของอสัญญีสัตว์ ภูมิเป็นที่อยู่ของเหล่าเทวดาชั้นพรหมผู้ไม่มีสัญญา คือ การถือปฏิสนธิโดยไม่มีจิตหรือนามขันธ์ ๔ มีแต่รูปขันธ์อย่างเดียว จัดอยู่ในพรหมโลกชั้นจตุตถฌานภูมิ เรียกอีกอย่างว่า เอกโวการภูมิ ภูมิของสัตว์ที่ประกอบด้วยขันธ์เดียวคือรูปขันธ์ ภูมิที่มีหนึ่งเดียว ได้แก่ อสัญญาภพหรือเหล่าเทพอสัญญีสัตว์ (อภิ.วิ.อ. ๑๙๘, ๕๖๗-๕๖๘, อภิ.ปญฺจ.อ. ๓๔๔)
  2. ๒ปัญจโวการภูมิ ภูมิที่ประกอบด้วยขันธ์ครบ ๕ ภูมิของสัตว์ที่มีขันธ์ครบ ๕ ได้แก่ กามาวจรภูมิและรูปาวจรภูมิ กล่าวคือสถานที่เกิดอยู่ของพวกสัตว์ในอบาย ๔ มนุษย์ ๑ เทวดาชั้นสวรรค์ ๖ และรูปพรหมที่นอกจากอสัญญสัตตภูมิ (ขุ.อุ.อ. ๒๒๗, ขุ.ม.อ. ๔๒, อภิ.วิ.อ. ๑๙๘)
  3. ๓อรูปภูมิ ภูมิที่เป็นอรูปาวจร ได้แก่ ภูมิเป็นที่อยู่ของเหล่าท่านผู้ไม่มีรูปขันธ์ มีเพียงนามขันธ์ ๔ หรือเรียกว่า จตุโวการภูมิ ภูมิของสัตว์ที่ประกอบด้วยนามขันธ์ ๔ ได้แก่ อรูปพรหม ๔ คือ (๑) อากาสานัญจายตนพรหม พรหมที่เข้าถึงภาวะมีอากาศไม่มีที่สุด (๒) วิญญาณัญจายตนพรหม พรหมที่เข้าถึงภาวะมีวิญญาณไม่มีที่สุด (๓) อากิญจัญญายตนพรหม พรหมที่เข้าถึงภาวะไม่มีอะไร (๔) เนวสัญญานาสัญญายตนพรหม พรหมที่เข้าถึงภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่(นัย ที.สี.อ. ๓๐๘)

จบ สุทธขันธมูลจักกวาร ๒