ปทโสธนวาร เล่ม ๓๘

นิทเทสวาระ

ปทโสธนวาระ อนุโลม

[ ๓๒] ธรรมที่ชื่อว่ารูป ชื่อว่ารูปขันธ์ ใช่ไหม ?

ปิยรูป สาตรูป ชื่อว่า รูป แต่ไม่ชื่อว่ารูปขันธ์, รูปขันธ์ชื่อว่ารูปด้วย ชื่อว่ารูปขันธ์ด้วย.

ธรรมที่ชื่อว่ารูปขันธ์ ชื่อว่ารูป ใช่ไหม ?

ใช่.

[๓๓] ธรรมที่ชื่อว่าเวทนา ชื่อว่าเวทนาขันธ์ ใช่ไหม ?

ใช่.

ธรรมที่ชื่อว่าเวทนาขันธ์ ชื่อว่าเวทนา ใช่ไหม ?

ใช่.

[๓๔] ธรรมที่ชื่อว่าสัญญา ชื่อว่าสัญญาขันธ์ ใช่ไหม ?

ทิฏฐิสัญญาชื่อว่าสัญญา แต่ไม่ชื่อว่าสัญญาขันธ์ สัญญาขันธ์ชื่อว่าสัญญาด้วย ชื่อว่าสัญญาขันธ์ด้วย.

ธรรมที่ชื่อว่าสัญญาขันธ์ ชื่อว่าสัญญา ใช่ไหม ?

ใช่.

[๓๕] ธรรมที่ชื่อว่าสังขาร ชื่อว่าสังขารขันธ์ ใช่ไหม ?

ยกเว้นสังขารเสียแล้ว สังขารที่เหลือนอกนั้น ชื่อว่าสังขาร แต่

ไม่ชื่อว่าสังขารขันธ์ สังขารขันธ์ ชื่อว่าสังขารด้วย ชื่อว่าสังขารขันธ์ด้วย.

ธรรมที่ชื่อว่าสังขารขันธ์ ชื่อว่าสังขาร ใช่ไหม ?

ใช่.

[ ๓๖ ] ธรรมที่ชื่อว่าวิญญาณ, ชื่อว่าวิญญาณขันธ์ ใช่ไหม ?

ใช่.

ธรรมที่ชื่อว่าวิญญาณขันธ์ ชื่อว่าวิญญาณ ใช่ไหม ?

ใช่.

ปทโสธนวาระ อนุโลม จบ

ปทโสธนวาระ ปัจจนิก

[๓๗] ธรรมที่ไม่ชื่อว่ารูป ไม่ชื่อว่ารูปขันธ์ ใช่ไหม ?

ใช่.

ธรรมที่ไม่ชื่อว่าขันธ์ ไม่ชื่อว่ารูป ใช่ไหม ?

ปิยรูป สาตรูป ไม่ชื่อว่ารูปขันธ์ แต่ชื่อว่า รูป ยกเว้นรูปและรูปขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้น ไม่ชื่อว่ารูป และไม่ชื่อว่ารูปขันธ์.

[๓๘] ธรรมที่ไม่ชื่อว่าเวทนา ไม่ชื่อว่าเวทนาขันธ์ ใช่ไหม ?

ใช่.

ธรรมที่ไม่ชื่อว่าเวทนาขันธ์ ไม่ชื่อว่าเวทนา ใช่ไหม ?

ใช่.

[๓๙] ธรรมที่ไม่ชื่อว่าสัญญา ไม่ชื่อว่าสัญญาขันธ์ ใช่ไหม ?

ใช่.

ธรรมที่ไม่ชื่อว่าสัญญาขันธ์ ไม่ชื่อว่าสัญญา ใช่ไหม ?

ทิฏฐิสัญญา ไม่ชื่อว่าสัญญาขันธ์ เป็นแต่สัญญา ยกเว้นสัญญาและสัญญาขันธ์เสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือนอกนั้น ไม่ชื่อว่าสัญญาและไม่ชื่อว่าสัญญาขันธ์.

[ ๔๐ ] ธรรมที่ไม่ชื่อว่าสังขาร ไม่ชื่อวาสังขารขันธ์ ใช่ไหม ?

ใช่.

ธรรมที่ไม่ชื่อว่าสังขารขันธ์ ไม่ชื่อว่าสังขาร ใช่ไหม ?

ยกเว้นสังขารขันธ์เสียแล้ว สังขารที่เหลือนอกนั้น ไม่ชื่อว่าสังขารขันธ์ เป็นแต่สังขาร ยกเว้นสังขารและสังขารขันธ์เสียแล้วสภาวธรรมที่เหลือนอกนั้น ไม่ชื่อว่าสังขารและไม่ชื่อว่าสังขารขันธ์.

[ ๔๑ ] ธรรมที่ไม่ชื่อว่าวิญญาณ ไม่ชื่อว่าวิญญาณขันธ์ ใช่ไหม ?

ใช่.

ธรรมที่ไม่ชื่อว่าวิญญาณขันธ์ ไม่ชื่อว่าวิญญาณ ใช่ไหม ?

ใช่.

ปทโสธนวาระ ปัจจนิก จบ

อรรถกถาปัณณัตติวาระ

ปทโสธนวาระ

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเริ่มนิทเทสวาระโดยนัยเป็นต้นว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า รูป ในปัญหาที่ว่า " รูปํ รูปกฺขนฺโธธรรมที่ชื่อว่ารูป ชื่อว่ารูปขันธ์ ใช่ไหม ? ดังนี้ รูปเหล่านั้นทั้งหมดพระองค์ตรัสไว้เพื่อทรงชำระคำว่า รูปขันธ์.

คำวิสัชนาที่ว่า ปิยรูปํ สาตรูปํ รูปํ น รูปกฺขนฺโธ ปิยรูปสาตรูป ชื่อว่ารูป ไม่ชื่อว่ารูปขันธ์ อธิบายว่า คำว่า รูปใด พระองค์ตรัสว่า รูป ในคำนี้ว่า ปิยรูปํ สาตรูปํ รูปนั้น ชื่อว่า รูป เท่านั้นไม่ชื่อว่า รูปขันธ์.

คำวิสัชนาที่ว่า รูปกฺขนฺโธ รูปญฺเจว รูปกฺขนฺโธ จ รูปขันธ์ชื่อว่า รูปด้วย ชื่อว่า รูปขันธ์ด้วย อธิบายว่า ก็รูปใดเป็นรูปขันธ์ รูปนั้นย่อมควรเพื่อที่จะกล่าวว่าเป็นรูปด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย.

ในปัญหาที่ว่า รูปกฺขนฺโธ รูปํ รูปขันธ์ชื่อว่ารูป ใช่ไหม ? ดังนี้เพราะรูปขันธ์พึงกล่าวว่าเป็นรูปโดยแน่นอนเท่านั้น ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสว่า อามนฺตา- ใช่ พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาทั้งหมดโดยอุบายนี้ ส่วนความแปลกกันมีอยู่ในที่ใด จักพรรณนาความแปลกกันนั้นในที่นั้น.

ใน สัญญายมก ก่อน คำว่า " ทิฏฺฐิสญฺญา " ได้แก่ ทิฏฐิ-สัญญา ที่มาแล้วในคำเป็นต้นว่า " ปปญฺจสญฺญา "

ใน สังขารยมก คำว่า อวเสสา สฺงขารา สังขารทั้งหลายที่เหลือ ได้แก่ สังขารที่มาแล้วในคำเป็นต้นว่า " อนิจฺจา วต สงฺขารา "คำว่า " สังขารทั้งหลายที่เหลือ" ได้แก่ สังขตธรรมที่เหลือจากสังขารขันธ์ แม้ในปฏิโลมวาระก็นัยนี้แล.

อรรถกถาปทโสธนวาระ จบ

ปทโสธนมูลจักกวาระ อนุโลม

รูปขันธมูล

[๔๒] ธรรมที่ชื่อว่ารูป, ชื่อว่ารูปขันธ์ ใช่ไหม ?

ปิยรูป สาตรูป ชื่อว่า รูป แต่ไม่ชื่อว่ารูปขันธ์, รูปขันธ์ชื่อว่ารูปด้วย ชื่อว่ารูปขันธ์ด้วย.

ธรรมที่ชื่อว่าขันธ์, ชื่อว่าเวทนาขันธ์ ใช่ไหม ?

ธรรมที่ชื่อว่าเวทนาขันธ์, ชื่อว่าขันธ์ด้วย ชื่อว่าเวทนาขันธ์ด้วย, ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นชื่อว่าขันธ์ แต่ไม่ชื่อว่าเวทนาขันธ์.

[๔๓] ธรรมที่ชื่อว่ารูป, ชื่อว่ารูปขันธ์ ใช่ไหม ?

ปิยรูป สาตรูป ชื่อว่า รูป แต่ไม่ชื่อว่ารูปขันธ์ รูปขันธ์ชื่อว่ารูปด้วย ชื่อว่ารูปขันธ์ด้วย.

ธรรมที่ชื่อว่าขันธ์, ชื่อว่าสัญญาขันธ์ ใช่ไหม ?

ธรรมที่ชื่อว่าสัญญาขันธ์, ชื่อว่าขันธ์ด้วย ชื่อว่าสัญญาขันธ์ด้วย, ขันธ์ที่เหลือนอกนั้นชื่อว่าขันธ์ แต่ไม่ชื่อว่าสัญญาขันธ์.

[๔๔] ธรรมที่ชื่อว่ารูป, ชื่อว่ารูปขันธ์ ใช่ไหม ?

ปิยรูป สาตรูป ชื่อว่า รูป แต่ไม่ชื่อว่ารูปขันธ์, รูปขันธ์ชื่อว่ารูปด้วย ชื่อว่ารูปขันธ์ด้วย.