ปัญหาวาร เล่ม ๔๒

(ปัญหาวารทั้งหลาย คือ สหชาตวารก็ดี ปัจจยวารก็ดี นิสสยวารก็ดี มีวารเหมือนกับปฏิจจวารนั่นเอง เมื่อจบมหาภูตรูปทั้งหลายแล้ว พึงจัดบาลีอนุวาทะว่า “ทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัย” อายตนะ ๕ พึงจัดเหมือนกับที่ได้ทั้งในอนุโลม ทั้งในปัจจนียะ สังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี บริบูรณ์แล้ว รูปมีไม่ได้ มีได้เฉพาะนามเท่านั้น)

๑. เหตุทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๑๗} [๑๗] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยเหตุปัจจัย คือ อโลภะเป็นปัจจัยแก่อโทสะ อโมหะโดยเหตุปัจจัย (พึงผูกเป็นจักรนัย) โลภะเป็นปัจจัยแก่โมหะโดยเหตุปัจจัย โทสะเป็นปัจจัยแก่โมหะโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๒)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและที่ไม่เป็นเหตุโดยเหตุปัจจัย คือ อโลภะเป็นปัจจัยแก่อโทสะ อโมหะ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย (พึงผูกเป็นจักรนัย) โลภะเป็นปัจจัยแก่โมหะ ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๓)

อารัมมณปัจจัย

{๑๘} [๑๘] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นเหตุ สภาวธรรมที่เป็นเหตุทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๑)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นเหตุ ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเหตุจึงเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นเหตุ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)

[๑๙] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว พิจารณากุศลนั้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน ออกจากฌาน พิจารณาฌาน พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรค พิจารณามรรค ผล นิพพาน นิพพานเป็นปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรค ผล อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย พิจารณากิเลสที่ละได้แล้วซึ่งไม่เป็นเหตุ พิจารณากิเลสที่ข่มได้แล้ว รู้กิเลสที่เคยเกิดขึ้นในก่อน เห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ รู้จิตของบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยจิตที่ไม่เป็นเหตุด้วยเจโตปริยญาณ อากาสานัญจายตนะเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนะ ... อากิญจัญญายตนะเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนะ ... รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยอารัมมณปัจจัย ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน ... (เฉพาะข้อความตอนต้น ไม่มีอาวัชชนะ คำที่ว่า “รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ” นี้จึงไม่มี) (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ แล้วพิจารณากุศลนั้น เพราะปรารภกุศลกรรมนั้น สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (พึงจัดข้อความนี้ไว้กับบทที่ตั้งอยูในวารนั้น ๆ เหมือนกับข้อความตอนที่ ๒) (๓)[๒๐] สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นเหตุจึงเกิดขึ้น (๑)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุและที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุจึงเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)

อธิปติปัจจัย

{๑๙} [๒๑] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอธิปติปัจจัยมี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น สภาวธรรมที่เป็นเหตุทั้งหลายจึงเกิดขึ้น

ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตเหตุทั้งหลายโดยอธิปติปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัยที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุจึงเกิดขึ้นที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัยที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำสภาวธรรมที่เป็นเหตุให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้นที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นเหตุและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (๓)[๒๒] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัยที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน ... (พึงขยายให้พิสดารจนถึงขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุ)

ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน ... (ย่อ พึงจัดไปจนถึงหทัยวัตถุและขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุ)

ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่ใช่เหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตเหตุทั้งหลายโดยอธิปติปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ แล้วพิจารณากุศลนั้น ทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น เพราะทำกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่เป็นเหตุทั้งหลายจึงเกิดขึ้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน (พึงจัดไปจนถึงหทัยวัตถุและขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุ)ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นเหตุและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (๓)

[๒๓] สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำสภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น สภาวธรรมที่เป็นเหตุจึงเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำสภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุจึงเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำสภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)

อนันตรปัจจัย

{๒๐} [๒๔] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอนันตรปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอนันตรปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอนันตรปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย (๓)

[๒๕] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอนันตรปัจจัย คือ ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู (ย่อ) เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอนันตรปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและ สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอนันตรปัจจัย (บทที่มีสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุ เป็นมูลเป็นอย่างเดียวกันทั้ง ๓ วาร) (๓)

[๒๖] สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอนันตรปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอนันตรปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่ใช่เหตุโดยอนันตรปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายที่เกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย (๓)

สมนันตราทิปัจจัย

{๒๑} [๒๗] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยสมนันตรปัจจัย (เหมือนกับอนันตรปัจจัย) เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัยเป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย(แม้ทั้ง ๒ ปัจจัยนี้ก็เหมือนกับปฏิจจวาร นิสสยปัจจัยก็เหมือนกับนิสสยปัจจัยในปัจจยวาร)

อุปนิสสยปัจจัย

{๒๒} [๒๘] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสย

ปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรม ที่เป็นเหตุเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

[๒๙] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธา แล้วให้ทาน ... ทำสมาบัติให้เกิดขึ้น... ก่อมานะ ถือทิฏฐิ อาศัยศีล ... เสนาสนะ แล้วให้ทาน ... ทำลายสงฆ์ ศรัทธา ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ... แก่ความปรารถนา มรรค ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธา ... เสนาสนะ แล้วให้ทาน ... ทำลายสงฆ์ ศรัทธา ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา แก่ความปรารถนา มรรค ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย (เหมือนกับอุปนิสสยปัจจัยข้อที่ ๒) (๓)

[๓๐] สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นเหตุและที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุ และสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอุปนิสสยปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอุปนิสสยปัจจัย(๓)

ปุเรชาตปัจจัย

{๒๓} [๓๑] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ... โทมนัสจึงเกิดขึ้นเห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัยที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ

ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ...

ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย (๓)

ปัจฉาชาตาทิปัจจัย

{๒๔} [๓๒] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยปัจฉาชาตปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี ที่เกิดก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยปัจฉาชาตปัจจัย คือ ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยปัจฉาชาตปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายที่เกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๑){๒๕}สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอาเสวนปัจจัย (เหมือนกับอนันตรปัจจัย)

กัมมปัจจัย

{๒๖} [๓๓] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย

ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ...

ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่วิปากขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย

ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ สัมปยุตตเหตุทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ...

ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่วิปากเหตุทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย

ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นเหตุและจิตตสมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ...

ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่วิปากขันธ์ สภาวธรรมที่เป็นเหตุ และกฏัตตารูปทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๓)

วิปากปัจจัย

{๒๗} [๓๔] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยวิปากปัจจัย คือ อโลภะที่เป็นวิบากเป็นปัจจัยแก่อโทสะ อโมหะโดยวิปากปัจจัย (เหมือนกับปฏิจจวาร ในวิภังค์แห่งวิปากปัจจัย มี ๙ วาร)

อาหารปัจจัย

{๒๘} [๓๕] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอาหารปัจจัย คือ อาหารที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... กพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้โดยอาหารปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอาหารปัจจัย คือ อาหารที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตเหตุทั้งหลาย โดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอาหารปัจจัย คือ อาหารที่ไม่เป็นหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นเหตุ และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๓)

อินทริยปัจจัย

{๒๙} [๓๖] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอินทริยปัจจัย (ในบทที่มีเหตุเป็นมูล๒ มี ๓ วาร)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอินทริยปัจจัย คือ อินทรีย์ที่ไม่ใช่เหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอินทริยปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอินทริยปัจจัย (อินทริยปัจจัยพึงขยายให้พิสดารอย่างนี้ มี ๙ วาร)

ฌานาทิปัจจัย

{๓๐} [๓๗] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยฌานปัจจัย มี ๓ วาร

{๓๑} สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยมัคคปัจจัยเป็นปัจจัยโดยสัมปยุตตปัจจัย (ใน ๒ ปัจจัยนี้ มีปัจจัยละ ๙ วาร)

วิปปยุตตปัจจัย

{๓๒} [๓๘] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย

ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่หทัยวัตถุโดยวิปปยุตตปัจจัยที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย

ที่เป็นสหชาตวิปปยตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่หทัยวัตถุ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัยที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุโดยวิปปยุตตปัจจัย

ที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย

ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยวิปปยุตตปัจจัย

ที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยวิปปยุตตปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย

ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย

ที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย (๓)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย

ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยวิปปยุตตปัจจัยในปฏิสนธิขณะ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัยที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๑)

อัตถิอาทิปัจจัย

{๓๓} [๓๙] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย คือ อโลภะเป็นปัจจัยแก่อโทสะ อโมหะโดยอัตถิปัจจัย โลภะเป็นปัจจัยแก่โมหะโดยอัตถิปัจจัย (พึงผูกเป็นจักรนัย) ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ...

ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อนโดยอัตถิปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัยคือ อโลภะเป็นปัจจัยแก่อโทสะ อโมหะสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย (พึงผูกเป็นจักรนัย) โลภะเป็นปัจจัยแก่โมหะ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย (พึงผูกเป็นจักรนัย) ในปฏิสนธิขณะ ...

[๔๐] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิขณะขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และกฏัตตารูปทั้งหลาย ... (พึงผูกเป็นจักรนัย) ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่หทัยวัตถุโดยอัตถิปัจจัย หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย มหาภูตรูป ๑ ... ที่เป็นภายนอก ... ที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน ... ที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน ... สำหรับพวกอสัญญสัตว์ ...

ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุ ... เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยอัตถิปัจจัย

จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยอัตถิปัจจัย หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อนโดยอัตถิปัจจัย กพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้โดยอัตถิปัจจัย รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตเหตุทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัยที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย (๓)

[๔๑] สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ อโลภะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อโทสะ อโมหะโดยอัตถิปัจจัย (พึงผูกเป็นจักรนัย) โลภะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่โมหะโดยอัตถิปัจจัย (พึงผูกเป็นจักรนัย) ในปฏิสนธิขณะ ... อโลภะและทหัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่อโทสะ อโมหะโดยอัตถิปัจจัย (พึงผูกเป็นจักรนัย) (๑)สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย มี ๔ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒...ในปฏิสนธิขณะ... ในปฏิสนธิขณะ ...สภาวธรรมที่เป็นเหตุและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัยที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นเหตุและกพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้โดยอัตถิปัจจัยปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย สภาวธรรมที่เป็นเหตุและรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นเหตุและอโลภะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ อโทสะ อโมหะ และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย (พึง

ผูกเป็นจักรนัย) ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นเหตุและโลภะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ โมหะและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย (พึงผูกเป็นจักรนัย) ในปฏิสนธิขณะขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นเหตุและอโลภะ ... (พึงผูกเป็นจักรนัย) ในปฏิสนธิขณะ ... อโลภะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่อโทสะ อโมหะ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย โลภะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่โมหะแลสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย เป็นปัจจัยโดยนัตถิปัจจัย เป็นปัจจัยโดยวิคตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอวิคตปัจจัย (๓)

๑.ปัจจยานุโลม ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๓๔} [๔๒] ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในอารัมมณปัจจัย ” ๙ ”

ในอธิปติปัจจัย ” ๙ ”

ในอนันนตรปัจจัย ” ๙ ”

ในสมนันตรปัจจัย ” ๙ ”

ในสหชาตปัจจัย ” ๙ ”

ในอัญญมัญญปัจจัย ” ๙ ”

ในนิสสยปัจจัย ” ๙ ”

ในอุปนิสสยปัจจัย ” ๙ ”

ในปุเรชาตปัจจัย ” ๓ ”

ในปัจฉาชาตปัจจัย ” ๓ ”

ในอาเสวนปัจจัย ” ๙ ”

ในกัมมปัจจัย ” ๓ ”

ในวิปากปัจจัย ” ๙ ”

ในอาหารปัจจัย ” ๓ ”

ในอินทริยปัจจัย มี ๙ วาร

ในฌานปัจจัย ” ๓ ”

ในมัคคปัจจัย ” ๙ ”

ในสัมปยุตตปัจจัย ” ๙ ”

ในวิปปยุตตปัจจัย ” ๕ ”

ในอัตถิปัจจัย ” ๙ ”

ในนัตถิปัจจัย ” ๙ ”

ในวิคตปัจจัย ” ๙ ”

ในอวิคตปัจจัย ” ๙ ”

(ผู้มีปัญญาพึงนับอย่างนี้)

จบ อนุโลม

๒. ปัจจนียุทธาร

{๓๕} [๔๓] สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)[๔๔] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย

เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๓)[๔๕] สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นเหตุและสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร

{๓๖} [๔๖] ในนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในนอารัมมณปัจจัย ” ๙ ” ...

ในโนอวิคตปัจจัย ” ๙ ”

(พึงนับอย่างนี้) จบ ปัจจนียะ

๓. ปัจจยานุโลมปัจจนียะ

เหตุทุกนัย

{๓๗} [๔๗] ในนอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนอธิปติปัจจัย ” ” ๓ ”

ในนอนันตรปัจจัย ” ” ๓ ”

ในนสมนันตรปัจจัย ” ” ๓ ”

ในนอัญญมัญญปัจจัย ” ” ๑ ”

ในนอุปนิสสยปัจจัย ” ” ๓ ” ...

ในนมัคคปัจจัย ” ” ๓ ”

ในนสัมปยุตตปัจจัย ” ” ๑ ”

ในนวิปปยุตตปัจจัย ” ” ๓ ”

ในโนนัตถิปัจจัย ” ” ๓ ”

ในโนวิคตปัจจัย ” ” ๓ ”

(พึงนับอย่างนี้)

จบ อนุโลมปัจจนียะ

๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

นเหตุทุกนัย

{๓๘} [๔๘] ในอารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในอธิปติปัจจัย ” ” ๙ ”

ในอนันตรปัจจัย ” ” ๙ ”

ในสมนันตรปัจจัย ” ” ๙ ”

ในสหชาตปัจจัย ” ” ๓ ”

ในอัญญมัญญปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนิสสยปัจจัย ” ” ๓ ”

ในอุปนิสสยปัจจัย ” ” ๙ ”

ในปุเรชาตปัจจัย ” ” ๓ ”

ในปัจฉาชาตปัจจัย ” ” ๓ ”

ในอาเสวนปัจจัย ” ” ๙ ”

ในกัมมปัจจัย ” ” ๓ ”

ในวิปากปัจจัย ” ” ๓ ”

ในอาหารปัจจัย ” ” ๓ ”

ในอินทริยปัจจัย ” ” ๓ ”

ในฌานปัจจัย ” ” ๓ ”

ในมัคคปัจจัย ” ” ๓ ”

ในสัมปยุตตปัจจัย ” ” ๓ ”

ในวิปปยุตตปัจจัย ” ” ๓ ”

ในอัตถิปัจจัย ” ” ๓ ”

ในนัตถิปัจจัย ” ” ๙ ”

ในวิคตปัจจัย ” ” ๙ ”

ในอวิคตปัจจัย ” ” ๓ ”

(พึงนับอย่างนี้)

จบ ปัจจนียานุโลม

(จบ ปัญหาวาร)

จบ เหตุทุกะ

๒. สเหตุกทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๓๙} [๔๙] สภาวธรรมที่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีเหตุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่มีเหตุเกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๒)

สภาวธรรมที่มีเหตุและสภาวธรรมที่ไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่มีเหตุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๓)

[๕๐] สภาวธรรมที่ไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะเกิดขึ้น ... มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ เกิดขึ้น ... จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูปที่เป็นอุปาทายรูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น ... (๑)สภาวธรรมที่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายอาศัยโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะเกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่มีเหตุอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... (๒)

สภาวธรรมที่มีเหตุและสภาวธรรมที่ไม่มีเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะเกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะขันธ์ที่มีเหตุอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... กฏัตตารูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น ... (๓)