ปัญหาวาร เล่ม ๔๒

๕๓. ปรามาสปรามัฏฐทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๗๒๘} [๘๗] สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นปรามาสและที่เป็นอารมณ์ของปรามาสโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นปรามาสโดยเหตุปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นปรามาสและที่เป็นอารมณ์ของปรามาส ทั้งที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นปรามาสและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย (๓)

อารัมมณปัจจัย

{๗๒๙} [๘๘] สภาวธรรมที่เป็นปรามาสและเป็นอารมณ์ของปรามาสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นปรามาสและที่เป็นอารมณ์ของปรามาสโดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาร (พึงเพิ่มคำว่า เพราะปรารภ เข้ามา ปรามาสปรามัฏฐทุกะนี้เหมือนกับปรามาสทุกะ)

[๘๙] สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสโดยอารัมมณปัจจัยคือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว พิจารณากุศลนั้น ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภกุศลนั้น ราคะ ... วิจิกิจฉา ... อุทธัจจะ ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌาน ... พระอริยะทั้งหลายพิจารณาโคตรภู ... โวทาน ... กิเลสที่ละได้แล้ว กิเลสที่ข่มได้แล้ว รู้กิเลสที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น

บุคคลเห็นรูปด้วยทิพพจักขุ (พึงเพิ่มข้อความทั้งหมดเข้ามาจนถึงอาวัชชนะ) (๑)สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นปรามาสและที่เป็นอารมณ์ของปรามาสโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว ... ยินดีเพลิดเพลินกุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌาน ... ยินดีเพลิดเพลินจักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาส เพราะ ปรารภจักขุเป็นต้นนั้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นปรามาสและที่เป็นอารมณ์ของปรามาส ทั้งที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาสโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว ... ยินดีเพลิดเพลินกุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌาน ... ยินดีเพลิดเพลินจักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของปรามาสแต่ไม่เป็นปรามาส เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น สภาวธรรมที่เป็นปรามาสและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)

(โดยนัยนี้พึงจัดวารแม้ทั้ง ๓ นอกนี้ไว้ พึงเพิ่มคำว่า เพราะปรารภ เข้ามา ทุกะนี้เหมือนกับปรามาสทุกะ ไม่พึงจัดโลกุตตระไว้ในที่ที่จะมีไม่ได้)

จบ ปรามาสปรามัฏฐทุกะ

๕๔. ปรามาสวิปปยุตตปรามัฏฐทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๗๓๐} [๙๐] สภาวธรรมที่วิปปยุตจากปรามาสแต่เป็นอารมณ์ของปรามาสอาศัยสภาวธรรมที่วิปปยุตจากปรามาสแต่เป็นอารมณ์ของปรามาสเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่วิปปยุตจาปรามาสแต่เป็นอารมณ์ของปรามาสเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์เกิดขึ้น ...

สภาวธรรมที่วิปปยุตจากปรามาสและที่ไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสอาศัยสภาวธรรมที่วิปปยุตจากปรามาสและที่ไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ)

(ทุกะนี้พึงจัดไว้เหมือนโลกิยทุกะ ในจูฬันตรทุกะ ไม่มีข้อแตกต่างกัน)

จบ ปรามาสวิปปยุตตปรามัฏฐทุกะ

จบ ปรามาสโคจฉกะ

จบ อนุโลม ทุกปัฏฐานก่อน

(จบ พระบาลีอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน ตติยภาค)