ปัจจยวาร เล่ม ๔๑

เสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. ตีณิ. (ปฏิจฺจวารสทิสํ.)

อเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. ตีณิ. (ปฏิจฺจวารสทิสํ.)

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลให้ เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ (เหมือนกับปฏิจจวาร)สภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลให้เป็น ปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ (เหมือนกับปฏิจจวาร)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. (ปริปุณฺณํ.) มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ, กฏตฺตารูปํ, อุปาทารูปํ. วตฺถุํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขา ขนฺธา. (๑) เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ เสกฺขา ขนฺธา. (๒)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ อเสกฺขา ขนฺธา. (๓)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข จ เนวเสกฺขนาเสกฺโข จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ เสกฺขา ขนฺธา. มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. (๔)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อเสกฺโข จ เนวเสกฺขนาเสกฺโข จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ อเสกฺขา ขนฺธา. มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. (๕)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่ เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (บริบูรณ์แล้ว) จิตตสมุฏฐานรูปและกฏัตตารูปที่เป็นอุปาทายรูปทำมหาภูตรูปให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นของเสขบุคคลทำ หทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและ อเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นของอเสขบุคคล ทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๓)

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลและที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำ สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นของเสขบุคคลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูป ทำมหาภูตรูปให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๔)สภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลและที่ไม่เป็นของเสขบุคคลอเสขบุคคลทำ สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นของอเสขบุคคลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูป ทำมหาภูตรูปให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๕)

เสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. เสกฺขํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา ฯเปฯ เทฺว ขนฺธา. (๑)

เสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา. เสกฺเข ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. (๒)

เสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข จ เนวเสกฺขนาเสกฺโข จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา. เสกฺขํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา ฯเปฯ เทฺว ขนฺธา. เสกฺเข ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ. (๓)

อเสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ. ตีณิ. (เสกฺขสทิสา.)

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลและที่ ไม่เป็นของเสขบุคคลอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๓ ทำขันธ์ ๑ ที่เป็นของเสขบุคคลและทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ ๒ ... (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลอาศัยสภาวธรรมที่เป็นของ เสขบุคคลและที่ไม่เป็นของเสขบุคคลอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ จิตตสมุฏฐานรูปทำขันธ์ที่เป็นของเสขบุคคลและทำมหาภูตรูปให้เป็น ปัจจัยเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลและที่ไม่เป็นของเสขบุคคลอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลและที่ไม่เป็นของเสขบุคคลอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๓ ทำขันธ์ ๑ ที่เป็นของเสขบุคคลและทำหทัยวัตถุ ให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ ๒ ... จิตตสมุฏฐานรูปทำขันธ์ที่เป็นของเสขบุคคลและ ทำมหาภูตรูปให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๓)... ทำสภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลและที่ไม่เป็นของเสขบุคคลอเสขบุคคล ... มี ๓ วาระ (เหมือนกับสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคล)

อารมฺมณ เสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา. เอกํ.

อเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อเสกฺโข ธมฺโม. เอกํ. เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา. เอกํ วตฺถุํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขา ขนฺธา. จกฺขายตนํ ปฏิจฺจ จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ กายายตนํ ปฏิจฺจ กายวิญฺญาณํ. วตฺถุํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขา ขนฺธา. (๑) เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ เสกฺขา ขนฺธา. (๒)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ อเสกฺขา ขนฺธา. (๓)

เสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา. เสกฺขํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา ฯเปฯ เทฺว ขนฺธา. (๑)

อเสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา. อเสกฺขํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา ฯเปฯ เทฺว ขนฺธา. (๑)

อารัมมณปัจจัย

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลให้เป็น ปัจจัยเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัย เกิดขึ้น มี ๑ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของ เสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ ขันธ์ที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น จักขุวิญญาณทำจักขายตนะให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ... กายวิญญาณทำกายายตนะให้เป็น ปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัย เกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นของเสขบุคคลทำ หทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและ อเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นของอเสขบุคคลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๓)

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลและที่ไม่เป็น ของเสขบุคคลอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๓ ทำขันธ์ ๑ ที่เป็นของเสขบุคคลและทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ ๒ ... (๑)

สภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลและที่ไม่เป็น ของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๓ ทำขันธ์ ๑ ที่เป็นของอเสขบุคคลและทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ ๒ ... (๑)

อธิปตฺยาทิ เสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อธิปติปจฺจยา. อนนฺตรปจฺจยา. สมนนฺตรปจฺจยา. สหชาตปจฺจยา. อญฺญมญฺญปจฺจย. นิสฺสยปจฺจยา. อุปนิสฺสยปจฺจยา. ปุเรชาตปจฺจยา. อาเสวนปจฺจยา. เสกฺขํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา ฯเปฯ

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อาเสวนปจฺจยา. เนวเสกฺขนาเสกฺขํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ฯเปฯ วตฺถุํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขา ขนฺธา. (๑)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อาเสวนปจฺจยา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ เสกฺขา ขนฺธา. (๒)

เสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อาเสวนปจฺจยา. เสกฺขํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา ฯเปฯ เทฺว ขนฺธา. (๑)

อธิปติปัจจัยเป็นต้น

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลให้เป็น ปัจจัยเกิดขึ้นเพราะอธิปติปัจจัย เพราะอนันตรปัจจัย เพราะสมนันตรปัจจัย เพราะสหชาตปัจจัย เพราะอัญญมัญญปัจจัย เพราะนิสสยปัจจัย เพราะอุปนิสสยปัจจัย เพราะปุเรชาตปัจจัย เพราะอาเสวนปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๓ ทำขันธ์ ๑ ที่เป็นของ เสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็น ของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะอาเสวนปัจจัย ได้แก่ ... ทำ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคล ฯลฯ ขันธ์ที่ไม่เป็นของเสขบุคคล และอเสขบุคคลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะอาเสวนปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นของเสขบุคคลทำ หทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลและที่ไม่เป็น ของเสขบุคคลอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะอาเสวนปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๓ ทำขันธ์ ๑ ที่เป็นของเสขบุคคลและทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ ๒ ... (๑)

กมฺมาทิ เสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ กมฺมปจฺจยา. วิปากปจฺจยา. วิปากํ เสกฺขํ เอกํ ขนฺธํ ฯเปฯ อาหารปจฺจยา. อินฺทฺริยปจฺจยา. ฌานปจฺจยา. มคฺคปจฺจยา. สมฺปยุตฺตปจฺจยา. วิปฺปยุตฺตปจฺจยา. อตฺถิปจฺจยา. นตฺถิปจฺจยา. วิคตปจฺจยา. อวิคตปจฺจยา. ๑. ปจฺจยานุโลม ๒. สงฺขฺยาวาร

กัมมปัจจัยเป็นต้น

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลให้ เป็นปัจจัยเกิดขึ้น เพราะกัมมปัจจัย เพราะวิปากปัจจัย ... ทำขันธ์ ๑ ที่เป็น วิบากซึ่งเป็นของเสขบุคคล ... เพราะอาหารปัจจัย เพราะอินทรียปัจจัย เพราะ ฌานปัจจัย เพราะมัคคปัจจัย เพราะสัมปยุตตปัจจัย เพราะวิปปยุตตปัจจัย เพราะอัตถิปัจจัย เพราะนัตถิปัจจัย เพราะวิคตปัจจัย เพราะอวิคตปัจจัย

สุทฺธ เหตุยา สตฺตรส, อารมฺมเณ สตฺต, อธิปติยา สตฺตรส, อนนฺตเร สตฺต, สมนนฺตเร สตฺต, สหชาเต สตฺตรส, อญฺญมญฺเญ สตฺต, นิสฺสเย สตฺตรส, อุปนิสฺสเย สตฺต, ปุเรชาเต สตฺต, อาเสวเน จตฺตาริ, กมฺเม สตฺตรส, วิปาเก สตฺตรส, อาหาเร สตฺตรส, อินฺทฺริเย ฌาเน, มคฺเค สตฺตรส, สมฺปยุตฺเต สตฺต, วิปฺปยุตฺเต สตฺตรส, อตฺถิยา สตฺตรส, นตฺถิยา สตฺต, วิคเต สตฺต, อวิคเต สตฺตรส. (เอวํ คเณตพฺพํ.) อนุโลมํ. ๒. ปจฺจยปจฺจนีย ๑. วิภงฺควาร

๑. ปัจจยานุโลม ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

เหตุปัจจัย มี ๑๗ วาระ

อารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระ

อธิปติปัจจัย มี ๑๗ วาระ

อนันตรปัจจัย มี ๗ วาระ

สมนันตรปัจจัย มี ๗ วาระ

สหชาตปัจจัย มี ๑๗ วาระ

อัญญมัญญปัจจัย มี ๗ วาระ

นิสสยปัจจัย มี ๑๗ วาระ

อุปนิสสยปัจจัย มี ๗ วาระ

ปุเรชาตปัจจัย มี ๗ วาระ

อาเสวนปัจจัย มี ๔ วาระ

กัมมปัจจัย มี ๑๗ วาระ

วิปากปัจจัย มี ๑๗ วาระ

อาหารปัจจัย มี ๑๗ วาระ

อินทรียปัจจัย มี ๑๗ วาระ

ฌานปัจจัย มี ๑๗ วาระ

มัคคปัจจัย มี ๑๗ วาระ

สัมปยุตตปัจจัย มี ๗ วาระ

วิปปยุตตปัจจัย มี ๑๗ วาระ

อัตถิปัจจัย มี ๑๗ วาระ

นัตถิปัจจัย มี ๗ วาระ

วิคตปัจจัย มี ๗ วาระ

อวิคตปัจจัย มี ๑๗ วาระ (พึงนับอย่างนี้)

อนุโลม จบ

นเหตุ เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา. อเหตุกํ เนวเสกฺขนาเสกฺขํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ ฯเปฯ เทฺว ขนฺธา. อเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ ฯเปฯ ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา. เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ฯเปฯ พาหิรํ... อาหารสมุฏฺฐานํ... อุตุสมุฏฺฐานํ... อสญฺญสตฺตานํ ฯเปฯ จกฺขายตนํ ปฏิจฺจ จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ กายายตนํ ปฏิจฺจ กายวิญฺญาณํ. วตฺถุํ ปฏิจฺจ อเหตุกา เนวเสกฺขนาเสกฺขา ขนฺธา. วิจิกิจฺฉาสหคเต อุทฺธจฺจสหคเต ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ วิจิกิจฺฉาสหคโต อุทฺธจฺจสหคโต โมโห. (๑)

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๑. วิภังควาร

นเหตุปัจจัย

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็น ของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๓และจิตตสมุฏฐานรูปทำขันธ์ ๑ ที่เป็นอเหตุกะซึ่งไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคล ให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิขณะที่เป็นอเหตุกะ ... หทัยวัตถุทำ ขันธ์ให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ... ทำมหาภูตรูป ๑ ... ที่เป็นภายนอก ... ที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน ... ที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน ฯลฯ สําหรับ เหล่าอสัญญสัตตพรหม ฯลฯ จักขุวิญญาณทำจักขายตนะให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ กายวิญญาณทำกายายตนะให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอเหตุกะซึ่งไม่เป็นของ เสขบุคคลและอเสขบุคคลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น โมหะที่สหรคตด้วย วิจิกิจฉาและที่สหรคตด้วยอุทธัจจะทำขันธ์ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ และทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑)

นอารมฺมณาทิ เสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอารมฺมณปจฺจยา ฯเปฯ (๑)

เสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา. เสกฺเข ขนฺเธ ปฏิจฺจ เสกฺโข อธิปติ. (๑) อเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา. อเสกฺเข ขนฺเธ ปฏิจฺจ อเสกฺโข อธิปติ. (๑)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา. (ปริปุณฺณํ.) อสญฺญสตฺตานํ ฯเปฯ จกฺขายตนํ ฯเปฯ วตฺถุํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขา ขนฺธา. (๑)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ เสกฺโข อธิปติ. (๒)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ อเสกฺโข อธิปติ. (๓)

เสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา. เสกฺเข ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ เสกฺโข อธิปติ. (๑)

อเสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา. อเสกฺเข ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ อเสกฺโข อธิปติ. (๑)

นอารัมมณปัจจัยเป็นต้น

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็น ของเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอารัมมณปัจจัย ฯลฯ (๑)

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลให้เป็น ปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิบดีธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำขันธ์ที่ เป็นของเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑)

สภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลเกิดขึ้น เพราะนอธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิบดีธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลทำขันธ์ที่เป็นของ อเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของ เสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอธิปติปัจจัย (บริบูรณ์แล้ว) สําหรับเหล่าอสัญญสัตตพรหม ... จักขายตนะ ... ขันธ์ที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและ อเสขบุคคลทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิบดีธรรมที่เป็นของเสขบุคคล ทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิบดีธรรมที่เป็นของอเสขบุคคล ทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๓)

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลและที่ไม่เป็น ของเสขบุคคลอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิบดีธรรม ที่เป็นของเสขบุคคลทำขันธ์ที่เป็นของเสขบุคคลและทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลและที่ไม่ เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิบดีธรรมที่เป็นของอเสขบุคคลทำขันธ์ที่เป็นของอเสขบุคคลและทำหทัยวัตถุให้ เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑)

นอนนฺตราทิ เสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอนนฺตรปจฺจยา. นสมนนฺตรปจฺจยา. นอญฺญมญฺญปจฺจยา. นอุปนิสฺสยปจฺจยา. นปุเรชาตปจฺจยา. นปจฺฉาชาตปจฺจยา. (สตฺต.) นอาเสวนปจฺจยา. นกมฺมปจฺจยา. เสกฺเข ขนฺเธ ปฏิจฺจ เสกฺขา เจตนา.

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา. เนวเสกฺขนาเสกฺเข ขนฺเธ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขา เจตนา. พาหิรํ... อาหารสมุฏฺฐานํ... อุตุสมุฏฺฐานํ ฯเปฯ วตฺถุํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขา เจตนา. (๑)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา. วตฺถุํ ปฏิจฺจ เสกฺขา เจตนา. (๒)

เสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา. เสกฺเข ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปฏิจฺจ เสกฺขา เจตนา. (๑)

นอนันตรปัจจัยเป็นต้น

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็น ของเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอนันตรปัจจัย เพราะนสมนันตรปัจจัย เพราะนอัญญมัญญปัจจัย เพราะนอุปนิสสยปัจจัย เพราะนปุเรชาตปัจจัย เพราะ นปัจฉาชาตปัจจัย (มี ๗ วาระ) เพราะนอาเสวนปัจจัย เพราะนกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่เป็นของเสขบุคคลทำขันธ์ที่เป็นของเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของ เสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำขันธ์ที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคล ให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ... ที่เป็นภายนอก ... ที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน ... ที่มีอุตุ เป็นสมุฏฐาน ฯลฯ เจตนาที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำหทัยวัตถุให้ เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่เป็นของเสขบุคคลทำ หทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลและที่ไม่เป็น ของเสขบุคคลอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่เป็น ของเสขบุคคลทำขันธ์ที่เป็นของเสขบุคคลและทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑)

เสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นวิปากปจฺจยา. (เสกฺขมูลเก ตีณิ.)

เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นวิปากปจฺจยา. (เนวเสกฺขนาเสกฺขมูลเก ตีณิ.)

เสกฺขญฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺขญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นวิปากปจฺจยา. (เสกฺขฆฏเนสุ ตีณิ.)

นวิปากปัจจัย

สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลให้ เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนวิปากปัจจัย (บทมีสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลเป็นมูล มี ๓ วาระ)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่เป็นของ เสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนวิปากปัจจัย (บทมีสภาวธรรม ที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลเป็นมูล มี ๓ วาระ)สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคลและที่ไม่เป็น ของเสขบุคคลอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนวิปากปัจจัย (ในเสกขฆฏนา มี ๓ วาระ)

นอาหาราทิ เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เนวเสกฺขนาเสกฺโข ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอาหารปจฺจยา. นอินฺทฺริยปจฺจยา. นฌานปจฺจยา. นมคฺคปจฺจยา. นสมฺปยุตฺตปจฺจยา. นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา. โนนตฺถิปจฺจยา. โนวิคตปจฺจยา ฯเปฯ ๒. ปจฺจยปจฺจนีย ๒. สงฺขฺยาวาโร

นอาหารปัจจัยเป็นต้น

สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลทำสภาวธรรมที่ไม่ เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคลให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนอาหารปัจจัย เพราะ นอินทรียปัจจัย เพราะนฌานปัจจัย เพราะนมัคคปัจจัย เพราะนสัมปยุตตปัจจัย เพราะนวิปปยุตตปัจจัย เพราะโนนัตถิปัจจัย เพราะโนวิคตปัจจัย ฯลฯ

สุทฺธ นเหตุยา เอกํล นอารมฺมเณ ปญฺจ, นอธิปติยา สตฺต, นอนนฺตเร ปญฺจ, นสมนนฺตเร ปญฺจ, นอญฺญมญฺเญ ปญฺจ, นอุปนิสฺสเย ปญฺจ, นปุเรชาเต สตฺต, นปจฺฉาชาเต สตฺตรส, นอาเสวเน สตฺตรส, นกมฺเม จตฺตาริ, นวิปาเก นว, นอาหาเร เอกํ, นอินฺทฺริเย เอกํ, นฌาเน เอกํ, นมคฺเค เอกํ, นสมฺปยุตฺเต ปญฺจ, นวิปฺปยุตฺเต ตีณิ, โนนตฺถิยา ปญฺจ, โนวิคเต ปญฺจ. (เอวํ คเณตพฺพํ.) ปจฺจนียํ.

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

นเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ

นอารัมมณปัจจัย มี ๕ วาระ

นอธิปติปัจจัย มี ๗ วาระ

นอนันตรปัจจัย มี ๕ วาระ

นสมนันตรปัจจัย มี ๕ วาระ

นอัญญมัญญปัจจัย มี ๕ วาระ

นอุปนิสสยปัจจัย มี ๕ วาระ

นปุเรชาตปัจจัย มี ๕ วาระ

นปัจฉาชาตปัจจัย มี ๑๗ วาระ

นอาเสวนปัจจัย มี ๑๗ วาระ

นกัมมปัจจัย มี ๔ วาระ

นวิปากปัจจัย มี ๙ วาระ

นอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ

นอินทรียปัจจัย มี ๑ วาระ

นฌานปัจจัย มี ๑ วาระ

นมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ

นสัมปยุตตปัจจัย มี ๕ วาระ

นวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ

โนนัตถิปัจจัย มี ๕ วาระ

โนวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ (พึงนับอย่างนี้)

ปัจจนียะ จบ

๓. ปจฺจยานุโลมปจฺจนีย เหตุทุก เหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ ปญฺจ, นอธิปติยา สตฺต, นอนนฺตเร, นสมนนฺตเร, นอญฺญมญฺเญ, นอุปนิสฺสเย ปญฺจ, นปุเรชาเต สตฺต, นปจฺฉาชาเต สตฺตรส, นอาเสวเน สตฺตรส, นกมฺเม จตฺตาริ, นวิปาเก นว, นสมฺปยุตฺเต ปญฺจ, นวิปฺปยุตฺเต ตีณิ, โนนตฺถิยา ปญฺจ, โนวิคเต ปญฺจ. (เอวํ คเณตพฺพํ.) อนุโลมปจฺจนียํ.

๓. ปัจจยานุโลมปัจจนียะ

เหตุทุกนัย

นอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๕ วาระ

นอธิปติปัจจัย ” มี ๗ วาระ

นอนันตรปัจจัย ” มี ๕ วาระ

นสมนันตรปัจจัย ” มี ๕ วาระ

นอัญญมัญญปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๕ วาระ

นอุปนิสสยปัจจัย ” มี ๕ วาระ

นปุเรชาตปัจจัย ” มี ๗ วาระ

นปัจฉาชาตปัจจัย ” มี ๑๗ วาระ

นอาเสวนปัจจัย ” มี ๑๗ วาระ

นกัมมปัจจัย ” มี ๔ วาระ

นวิปากปัจจัย ” มี ๙ วาระ

นสัมปยุตตปัจจัย ” มี ๕ วาระ

นวิปปยุตตปัจจัย ” มี ๓ วาระ

โนนัตถิปัจจัย ” มี ๕ วาระ

โนวิคตปัจจัย ” มี ๕ วาระ

(พึงนับอย่างนี้)

อนุโลมปัจจนียะ จบ

๔. ปจฺจยปจฺจนียานุโลม นเหตุปจฺจยา อารมฺมเณ เอกํ, อนนฺตเร, สมนนฺตเร, สหชาเต, อญฺญมญฺเญ เอกํ ฯเปฯ อวิคเต เอกํ. (เอวํ คเณตพฺพํ.) ปจฺจนียานุโลมํ. ปจฺจยวาโร. (นิสฺสยวาโร ปจฺจยวารสทิโส.) ๑๑. เสกฺขตฺติก ๕. สํสฏฺฐวาร ๑. ปจฺจยานุโลม ๑. วิภงฺควาร

๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

อารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ

อนันตรปัจจัย ” มี ๑ วาระ

สมนันตรปัจจัย ” มี ๑ วาระ

สหชาตปัจจัย ” มี ๑ วาระ

อัญญมัญญปัจจัย ” มี ๑ วาระ

อวิคตปัจจัย ” มี ๑ วาระ

(พึงนับอย่างนี้)

ปัจจนียานุโลม จบ

ปัจจยวาร จบ

(นิสสยวารเหมือนกับปัจจยวาร)