อเสขสูตร เล่ม ๒๔

“พึงมีได้อย่างไรเล่า พระพุทธเจ้าข้า การได้สมาธิของภิกษุแบบที่ไม่ใส่ใจ ถึงจักษุไม่ใส่ใจถึงรูป ...ไม่ใส่ใจถึงแม้รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์ที่ตนเห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตามแล้วด้วยใจ ก็แต่ว่ายังใส่ใจอยู่

“ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘นั่น สงบ นั่นประณีตคือ ความระงับสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นแห่งตัณหา ความปราศจากความกำหนัด ความดับ นิพพาน’ ดังนี้ ดูก่อนอานนท์ พึงมีได้อย่างนี้แล ดูก่อนอานนท์ พึงมีได้อย่างนี้แล การได้ สมาธิของภิกษุแบบที่ไม่ใส่ใจถึงจักษุ ไม่ใส่ใจถึงรูป ไม่ใส่ใจถึงโสตะ ไม่ใส่ใจถึงเสียง ไม่ใส่ใจถึงฆานะ ไม่ใส่ใจถึงกลิ่น ไม่ใส่ใจถึงชิวหา ไม่ใส่ใจถึงรส ไม่ใส่ใจถึงกาย ไม่ใส่ใจถึงโผฏฐัพพะ ไม่ใส่ใจถึงปฐวีธาตุ ไม่ใส่ใจถึงอาโปธาตุ ไม่ใส่ใจถึงเตโชธาตุ ไม่ใส่ใจถึงวาโยธาตุ ไม่ใส่ใจถึงอากาสานัญจายตนะ ไม่ ใส่ใจถึงวิญญาณัญจายตนะ ไม่ใส่ใจถึงอากิญจัญญายตนะ ไม่ใส่ใจถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่ใส่ใจถึงโลกนี้ ไม่ใส่ใจถึงโลกหน้า ไม่ใส่ใจถึงแม้ รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์ ที่ตนเห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตามแล้วด้วยใจ ก็แต่ว่ายังใส่ใจอยู่”

๙. สันธสูตร

ว่าด้วยการเพ่งแบบบุรุษอาชาไนยและบุรุษกระจอก

{๒๑๖} [๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่พักที่ก่อด้วยอิฐ ในหมู่บ้านนาทิกคาม ครั้งนั้นแล ท่านพระสันธะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ครั้นแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระสันธะว่า

“ดูก่อนสันธะ เธอจงเพ่งแบบที่ม้าอาชาไนยเพ่ง อย่าเพ่งแบบที่ม้ากระจอกเพ่ง ดูก่อนสันธะ ก็การเพ่งของม้ากระจอกคืออย่างไร คือ ม้ากระจอกที่เขาผูกไว้ใกล้รางกล้าข้าวเหนียวย่อมเพ่งว่า ‘ข้าวเหนียว ๆ’ ดังนี้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าม้ากระจอกที่เขาผูกไว้ใกล้รางกล้าข้าวเหนียวย่อม ไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘วันนี้สารถีผู้ฝึกม้าจักให้เราทำอะไรหนอแล เราจะทำอะไรตอบแทนเขา’ ดังนี้ ม้ากระจอกที่ถูกผูกไว้ใกล้รางกล้าข้าวเหนียวนั้นย่อม ได้แต่เพ่งว่า ‘ข้าวเหนียว ๆ’ ดังนี้ ฉันใด

ดูก่อนสันธะ บุรุษกระจอกบางคนในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี มีจิตถูกกามราคะ (ความกำหนัด ในกาม) กลุ้มรุม ถูกกามราคะครอบงำอยู่ ทั้งไม่รู้อุบายสลัดกามราคะที่เกิดขึ้น แล้วออกตามความเป็นจริง บุรุษกระจอกนั้นจึงทำกามราคะนั่นแลไว้ภายใน แล้วเพ่งอยู่ เพ่งเฉพาะอยู่ เพ่งประจำอยู่ เพ่งลงอยู่ มีจิตถูกพยาบาท (ความคิด ปองร้าย) กลุ้มรุม ถูกพยาบาทครอบงำอยู่ ... มีจิตถูกถีนมิทธะ (ความหดหู่และ เคลิบเคลิ้ม) กลุ้มรุม ถูกถีนมิทธะครอบงำอยู่... มีจิตถูกอุทธัจจกุกกุจจะ (ความ ฟุ้งซ่านและรำคาญ) กลุ้มรุม ถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ

... มีจิตถูกวิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) กลุ้มรุม ถูกวิจิกิจฉาครอบงำ ทั้งไม่รู้อุบายสลัดวิจิกิจฉาที่ เกิดขึ้นแล้วออกตามความเป็นจริง บุรุษกระจอกนั้นจึงทำวิจิกิจฉานั่นแลไว้ ภายในแล้วเพ่งอยู่ เพ่งเฉพาะอยู่ เพ่งประจำอยู่ เพ่งลงอยู่ บุรุษกระจอกนั้น อาศัยปฐวีธาตุเพ่งบ้าง อาศัยอาโปธาตุเพ่งบ้าง อาศัยเตโชธาตุเพ่งบ้าง อาศัยวาโยธาตุเพ่งบ้าง อาศัยอากาสานัญจายตนะเพ่งบ้าง อาศัยวิญญาณัญจายตนะเพ่งบ้าง อาศัยอากิญจัญญายตนะเพ่งบ้าง อาศัยเนวสัญญานาสัญญา ยตนะเพ่งบ้าง อาศัยโลกนี้เพ่งบ้าง อาศัยโลกหน้าเพ่งบ้าง อาศัยแม้รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์ที่ตนเห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตาม แล้วด้วยใจเพ่งบ้าง ดูก่อนสันธะ การเพ่งของบุรุษกระจอกคืออย่างนี้แล

ดูก่อนสันธะ ก็การเพ่งของม้าอาชาไนยคืออย่างไร คือ ม้าอาชาไนย ตัวงามที่ถูกผูกไว้ใกล้รางกล้าข้าวเหนียวย่อมไม่เพ่งว่า ‘ข้าวเหนียว ๆ’ ดังนี้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าม้าอาชาไนยตัวงามที่ถูกผูกไว้ใกล้รางกล้าข้าวเหนียว นั้น ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘วันนี้สารถีผู้ฝึกม้าจักให้เราทำอะไรหนอแล เราจะทำอะไรตอบแทนเขา’ ดังนี้ ม้าอาชาไนยที่ถูกผูกไว้ใกล้รางกล้าข้าวเหนียว ย่อมไม่เพ่งว่า ‘ข้าวเหนียว ๆ’ ดังนี้ ดูก่อนสันธะ ด้วยว่าม้าอาชาไนย ตัวงามย่อมพิจารณาเห็นการถูกปฏักแทงเหมือนคนเป็นหนี้คิดถึงหนี้ เหมือน คนถูกจองจำมองเห็นการจองจำ เหมือนคนผู้เสื่อมนึกเห็นความเสื่อม เหมือนคนมีโทษเล็งเห็นโทษ ฉันใด

ดูก่อนสันธะ บุรุษอาชาไนยผู้เจริญก็ฉันนั้นเหมือนกันแล อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี หรืออยู่ในเรือนว่างก็ดี ไม่มีจิตถูกกามราคะกลุ้มรุม ถูกกามราคะครอบงำอยู่ ทั้งรู้ประจักษ์ถึงอุบายสลัดกามราคะที่เกิดขึ้นแล้วออก ตามความเป็นจริง ไม่มีจิตถูกพยาบาทกลุ้มรุม ... ไม่มีจิตถูกถีนมิทธะกลุ้มรุม ... ไม่มีจิตถูกอุทธัจจกุกกุจจะกลุ้มรุม ... ไม่มีจิตถูกวิจิกิจฉากลุ้มรุม ถูกวิจิกิจฉา ครอบงำอยู่ทั้งรู้ประจักษ์ถึงอุบายสลัดวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วออกตามความเป็นจริง บุรุษอาชาไนยนั้นย่อมไม่อาศัยปฐวีธาตุเพ่ง ไม่อาศัยอาโปธาตุเพ่ง ไม่อาศัยเตโชธาตุเพ่ง ไม่อาศัยวาโยธาตุเพ่ง ไม่อาศัยอากาสานัญจายตนะเพ่ง ไม่อาศัยวิญญาณัญจายตนะเพ่ง ไม่อาศัยอากิญจัญญายตนะเพ่ง ไม่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะเพ่ง ไม่อาศัยโลกนี้เพ่ง ไม่อาศัยโลกหน้าเพ่ง ไม่อาศัยแม้รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์ที่ตนเห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตามแล้วด้วยใจเพ่ง ก็แต่ว่าย่อมเพ่งด้วยใจดูก่อนสันธะ ก็แลเทวดาพร้อมทั้งอินทร์ พรหม มนุษย์ย่อมนอบน้อม บุรุษอาชาไนย ผู้เจริญผู้เพ่งอยู่อย่างนี้แต่ที่ไกลเทียวว่า

‘ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ข้าพเจ้าขอนอบน้อมต่อท่าน ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษสูงสุด ข้าพเจ้าขอนอบน้อมต่อท่าน ข้าพเจ้าทั้งหลายรู้เหตุนั้น ๆ ได้เพราะอาศัยการเพ่งของท่าน”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสันธะได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งอยู่ย่อมเพ่งอย่างไร บุรุษอาชาไนยนั้นจึงจะไม่อาศัยปฐวีธาตุเพ่ง ไม่อาศัยอาโปธาตุเพ่ง ไม่อาศัยเตโชธาตุเพ่ง ไม่อาศัยวาโยธาตุเพ่ง ไม่อาศัยอากาสานัญจายตนะเพ่ง ไม่อาศัยวิญญาณัญจายตนะเพ่ง ไม่อาศัยอากิญจัญญายตนะเพ่ง ไม่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะเพ่ง ไม่อาศัยโลกนี้เพ่ง ไม่อาศัยโลกหน้าเพ่ง ไม่อาศัยแม้รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์ ที่ตนเห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตามแล้วด้วยใจเพ่ง ก็แต่ว่าย่อมเพ่งด้วยใจ ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ก็แลเทวดาพร้อมทั้งอินทร์ พรหม มนุษย์ย่อมนอบน้อมบุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งอยู่อย่างไรแต่ที่ไกลเทียวว่า‘ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ข้าพเจ้าขอนอบน้อมต่อท่าน ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษสูงสูด ข้าพเจ้าขอนอบน้อมต่อท่าน ข้าพเจ้าทั้งหลายรู้เหตุนั้น ๆ ได้เพราะอาศัยการเพ่งของท่าน”

“ดูก่อนสันธะ สำหรับบุรุษอาชาไนยผู้เจริญในธรรมวินัยนี้ ความ สำคัญในปฐวีธาตุว่าเป็นปฐวีธาตุเป็นสิ่งแจ่มแจ้งแล้ว ความสำคัญในอาโป ธาตุว่าเป็นอาโปธาตุเป็นสิ่งแจ่มแจ้งแล้ว ความสำคัญในเตโชธาตุว่าเป็นเตโชธาตุ เป็นสิ่งแจ่มแจ้งแล้ว ความสำคัญในวาโยธาตุว่าเป็นวาโยธาตุเป็นสิ่งแจ่มแจ้ง แล้ว ความสำคัญในอากาสานัญจายตนะว่าเป็นอากาสานัญจายตนะเป็นสิ่ง

แจ่มแจ้งแล้ว ความสำคัญในวิญญาณัญจายตนะว่าเป็นวิญญาณัญจายตนะ เป็นสิ่งแจ่มแจ้งแล้ว ความสำคัญในอากิญจัญญายตนะว่าเป็นอากิญจัญญายตนะเป็นสิ่งแจ่มแจ้งแล้ว ความสำคัญในเนวสัญญานาสัญญายตนะว่าเป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นสิ่งแจ่มแจ้งแล้ว ความสำคัญในโลกนี้ว่าเป็นโลกนี้เป็นสิ่งแจ่มแจ้งแล้ว ความสำคัญในโลกหน้าว่าเป็นโลกหน้าเป็นสิ่งแจ่มแจ้งแล้ว ความสำคัญในรูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์ที่ตนเห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตามแล้วด้วยใจเพ่งเป็นสิ่งแจ่มแจ้งแล้วดูก่อนสันธะ บุรุษอาชาไนยผู้เจริญเพ่งอยู่อย่างนี้แลจึงไม่อาศัยปฐวีธาตุเพ่ง

ไม่อาศัยอาโปธาตุเพ่ง ไม่อาศัยเตโชธาตุเพ่ง ไม่อาศัยวาโยธาตุเพ่ง ไม่อาศัยอากาสานัญจายตนะเพ่ง ไม่อาศัยวิญญาณัญจายตนะเพ่ง ไม่อาศัยอากิญจัญญายตนะเพ่ง ไม่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะเพ่ง ไม่อาศัยโลกนี้เพ่ง ไม่อาศัยโลกหน้าเพ่ง ไม่อาศัยแม้รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฎฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์ที่ตนเห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้ แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตามแล้วด้วยใจเพ่ง ก็แต่ว่าย่อมเพ่งด้วยใจอยู่ดูก่อนสันธะ ก็แลเทวดาพร้อมทั้งอินทร์ พรหม มนุษย์ย่อมนอบน้อม บุรุษอาชาไนยผู้เจริญผู้เพ่งอยู่อย่างนี้แต่ที่ไกลเทียวว่า

‘ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ข้าพเจ้าขอนอบน้อมต่อท่าน ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษสูงสุด ข้าพเจ้าขอนอบน้อมต่อท่าน ข้าพเจ้าทั้งหลายรู้เหตุนั้น ๆ ได้เพราะอาศัยการเพ่งของท่าน’

--------------------------------------------

๑๐. โมรนิวาปสูตร

ว่าด้วยผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์

{๒๑๗} [๑๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปริพาชการาม อัน เป็นสถานที่ให้เหยื่อแก่นกยูง ใกล้พระนครราชคฤห์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูล รับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการย่อมเป็นผู้มีความสำเร็จถึงที่สุด มีความเกษมจากโยคะถึงที่สุด มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดถึงที่สุด เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) สีลขันธ์อันเป็นของพระอเสขะ

(๒) สมาธิขันธ์อันเป็นของพระอเสขะ

(๓) ปัญญาขันธ์อันเป็นของพระอเสขะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แลย่อมเป็นผู้มีความสำเร็จถึงที่สุด มีความเกษมจากโยคะถึงที่สุด มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดถึงที่สุด เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย