พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต · วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์
๓. วินัยวรรค เล่ม ๒๓
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๒–๘๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๓ ในวรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ วินัยวรรค (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๑๗๗–๑๘๕
๘. วินยวรรค
๑. ปฐมวินยธรสูตร
ว่าด้วยคุณสมบัติของพระวินัยธร ๗ ประการ นัยที่ ๑
{๗๒} [๗๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ เป็นพระวินัยธร ได้ ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) รู้จักอาบัติ (๒) รู้จักอนาบัติ
(๓) รู้จักอาบัติเบา (๔) รู้จักอาบัติหนัก
(๕) เป็นผู้มีศีล คือ สำรวมในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย
- ๑พระวินัยธร หมายถึงภิกษุผู้ทรงพระวินัย คือมีความชำนาญในพระวินัย สามารถตัดสินวินิจฉัย เกี่ยวกับเรื่องพระวินัยได้ถูกต้องตามพุทธบัญญัติ ผู้จะเป็นพระวินัยธร (นอกจากมีคุณสมบัติ ๗ ประการนี้แล้ว) ต้องรู้จักพระวินัย ๔ อย่าง คือ รู้จักสูตร (พระบาลีในวินัยปิฎกทั้งหมด) สุตตานุโลม (มหาปเทส ข้ออ้างเทียบเคียงหลัก ๔ อย่าง) อาจริยวาท (อรรถกถา ข้อความอธิบายบาลีพระวินัย) และอัตตโนมติ (ความรู้และประสบการณ์ของตนในด้านพระวินัย) และต้องมีลักษณะของพระ วินัยธรอีก ๓ อย่าง คือ (๑) ทรงจำพระวินัยได้คล่องปากขึ้นใจ (๒) ประพฤติเคร่งครัดในพระวินัย (๓) เจนจัดเชี่ยวชาญในข้อวินิจฉัยเกี่ยวกับพระวินัย (นัย วิ.อ. ๑/๒๔๒ - ๒๕๒)
- ๒อาบัติ หมายถึงโทษที่เกิดแต่การล่วงละเมิดพระบัญญัติในสิกขาบทและวิภังค์แห่งสิกขาบทนั้น ๆ อนาบัติ หมายถึงสภาพที่ไม่ต้องอาบัติเพราะไม่ล่วงละเมิดพระบัญญัติหรือได้รับการยกเว้นตามพระบัญญัติ อาบัติเบา (ลหุกาบัติ) หมายถึงอาบัติ ๕ กอง คือ ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ และทุพภาสิต ซึ่งชื่อว่าเบาเพราะสามารถแสดงคืนให้บริสุทธิ์ได้ด้วยวินัยกรรมที่เบา อาบัติหนัก (ครุกาบัติ) หมายถึงอาบัติสังฆาทิเสส ซึ่งชื่อว่าหนักเพราะยังสามารถแก้ไขตนให้บริสุทธิ์ได้ โดยต้องประพฤติวัตรตามวินัยกรรมอย่างหนัก และอาบัติปาราชิก ซึ่งชื่อว่าหนักเพราะไม่ สามารถจะเยียวยาตนให้ถึงภาวะปราศจากอาบัติได้ด้วยวินัยกรรมใด ๆ อาบัติชั่วหยาบ หมายถึง อาบัติสังฆาทิเสสและอาบัติปาราชิก (นัย วิ.อ. ๓/๔๔๒, องฺ.เอกก.อ. ๘๕)
(๖) เป็นผู้ได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก(๗) ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการนี้แล เป็นพระวินัยธรได้”
๒. ทุติยวินัยธรสูตร
ว่าด้วยคุณสมบัติของพระวินัยธร ๗ ประการ นัยที่ ๒
{๗๓} [๗๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ เป็นพระวินัยธรได้ ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) รู้จักอาบัติ (๒) รู้จักอนาบัติ
(๓) รู้จักอาบัติเบา (๔) รู้จักอาบัติหนัก
(๕) จำปาติโมกข์ทั้งสองได้แม่นยำโดยพิสดาร จำแนกดีแล้วขยายดีแล้ว วินิจฉัยดีแล้วทั้งโดยสูตรและโดยอนุพยัญชนะ (๖) เป็นผู้ได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก
- ๑โดยสูตร หมายถึงหัวข้อที่นำมาวินิจฉัยจากคัมภีร์ขันธกะ (พระบาลีวินัยปิฎก เล่ม ๔-๗) และคัมภีร์ปริวาร (พระบาลีวินัยปิฎก เล่ม ๘) โดยอนุพยัญชนะ หมายถึงวินิจฉัยโดยให้บทอักษรบริบูรณ์ ไม่ตกหล่น ตามอรรถกถา (คำอธิบาย) แห่งพระวินัยปิฎก (นัย วิ.อ. ๒/๓๑๙)
(๗) ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการนี้แล เป็นพระวินัยธรได้”
๓. ตติยวินัยธรสูตร
ว่าด้วยคุณสมบัติของพระวินัยธร ๗ ประการ นัยที่ ๓
{๗๔} [๗๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ เป็นพระวินัยธรได้ ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) รู้จักอาบัติ (๒) รู้จักอนาบัติ
(๓) รู้จักอาบัติเบา (๔) รู้จักอาบัติหนัก
(๕) หนักอยู่ในพระวินัย ไม่ง่อนแง่น
(๖) เป็นผู้ได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก(๗) ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการนี้แล เป็นพระวินัยธรได้”
๔. จตุตถวินัยธรสูตร
ว่าด้วยคุณสมบัติของพระวินัยธร ๗ ประการ นัยที่ ๔
{๗๕} [๗๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ เป็นพระวินัยธรได้ ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) รู้จักอาบัติ (๒) รู้จักอนาบัติ
(๓) รู้จักอาบัติเบา (๔) รู้จักอาบัติหนัก
(๕) ระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง ... ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้(๖) เห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม(๗) ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ... เข้าถึงอยู่
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการนี้แล เป็นพระวินัยธรได้”
๕. ปฐมวินัยธรโสภณสูตร
ว่าด้วยธรรมที่ทำให้พระวินัยธรงดงาม ๗ ประการ นัยที่ ๑
{๗๖} [๗๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวินัยธรผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ ย่อมงดงาม ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) รู้จักอาบัติ (๒) รู้จักอนาบัติ
(๓) รู้จักอาบัติเบา (๔) รู้จักอาบัติหนัก
(๕) เป็นผู้มีศีล ... สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย
(๖) เป็นผู้ได้ฌาน ๔ ... โดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก
(๗) ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ... เข้าถึงอยู่
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวินัยธรผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการนี้แล ย่อมงดงาม”
๖. ทุติยวินัยธรโสภณสูตร
ว่าด้วยธรรมที่ทำให้พระวินัยธรร <*> งดงาม ๗ ประการ นัยที่ ๒
{๗๗} [๘๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวินัยธรผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ ย่อมงดงาม ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) รู้จักอาบัติ (๒) รู้จักอนาบัติ
(๓) รู้จักอาบัติเบา (๔) รู้จักอาบัติหนัก
(๕) จำปาติโมกข์ทั้งสองได้แม่นยำโดยพิสดาร จำแนกดีแล้ว ขยายดีแล้ว วินิจฉัยดีแล้วทั้งโดยสูตรและโดยอนุพยัญชนะ(๖) เป็นผู้ได้ฌาน ๔ ... โดยไม่ยากไม่ลำบาก
(๗) ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ... เข้าถึงอยู่
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวินัยธรผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการนี้แล ย่อมงดงาม ”
๗. ตติยวินัยธรโสภณสูตร
ว่าด้วยธรรมที่ทำให้พระวินัยธรงดงาม ๗ ประการ นัยที่ ๓
{๗๘} [๘๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวินัยธรผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ ย่อมงดงาม ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
- <*> วินัยธร - ผู้รวบรวม
(๑) รู้จักอาบัติ (๒) รู้จักอนาบัติ
(๓) รู้จักอาบัติเบา (๔) รู้จักอาบัติหนัก
(๕) หนักอยู่ในพระวินัย ไม่ง่อนแง่น
(๖) เป็นผู้ได้ฌาน ... โดยไม่ยากไม่ลำบาก
(๗) ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ... เข้าถึงอยู่
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวินัยธรผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการนี้แล ย่อมงดงาม”
๘. จตุตถวินัยธรโสภณสูตร
ว่าด้วยธรรมที่ทำให้พระวินัยธรงาม ๗ ประการ นัยที่ ๔
{๗๙} [๘๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวินัยธรผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ ย่อมงดงาม ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) รู้จักอาบัติ (๒) รู้จักอนาบัติ
(๓) รู้จักอาบัติเบา (๔) รู้จักอาบัติหนัก
(๕) ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง ... ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้(๖) เห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ ... ได้ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม(๗) ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ... เข้าถึงอยู่
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวินัยธรผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการนี้แล ย่อมงดงาม”
๙. สัตถุสาสนสูตร
ว่าด้วยคำสอนที่เป็นสัตถุศาสน์
{๘๐} [๘๓] ครั้งนั้นแล ท่านพระอุบาลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ พอที่ข้าพระองค์ได้สดับแล้วจะพึงเป็นผู้ปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี เธอพึงรู้ธรรมเหล่าใดแลว่า ‘ธรรมเหล่านี้ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับ เพื่อสงบ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพานโดยส่วนเดียว’ เธอพึงทรงจำธรรมเหล่านั้นไว้โดยเอกเทศว่า ‘นี้ไม่ใช่ธรรม นี้ไม่ใช่วินัย นี้ไม่ใช่คำสั่งสอนของพระศาสดา’ อนึ่ง เธอพึงรู้ธรรมเหล่าใดแลว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับ เพื่อสงบ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพานโดยส่วนเดียว’ เธอพึงทรงจำธรรมเหล่านี้ไว้โดยเอกเทศว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา”
๑๐. อธิกรณสมถสูตร
ว่าด้วยวิธีระงับอธิกรณ์ ๗ ประการ
{๘๑} [๘๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมสำหรับระงับอธิกรณ์ ๗ ประการนี้ เพื่อสงบระงับอธิกรณ์ที่เกิดแล้ว ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
- ๑ธรรมสำหรับระงับอธิกรณ์ (อธิกรณสมถะ) คำว่า อธิกรณ์ หมายถึงเรื่องที่สงฆ์ต้องดำเนินการ มี ๕ เรื่อง คือ (๑) วิวาทาธิกรณ์ การเถียงกันเกี่ยวกับพระธรรมวินัย (๒) อนุวาทาธิกรณ์ การ
(๑) สงฆ์พึงให้สัมมุขาวินัย (๒) พึงให้สติวินัย
(๓) พึงให้อมูฬหวินัย (๔) พึงให้ปฏิญาตกรณะ
(๕) พึงให้เยภุยยสิกา (๖) พึงให้ตัสสปาปิยสิกา
(๗) พึงให้ติณวัตถารกะ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมสำหรับระงับอธิกรณ์ ๗ ประการนี้แล เพื่อสงบระงับอธิกรณ์ที่เกิดแล้ว ๆ”
จบ วินยวรรคที่ ๘
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. ปฐมวินัยธรสูตร ๒. ทุติยวินัยธรสูตร
๓. ตติยวินัยธรสูตร ๔. จตุตถวินัยธรสูตร
๕. ปฐมวินัยธรโสภณสูตร ๖. ทุติยวินัยธรโสภณสูตร
๗. ตติยวินัยธรโสภณสูตร ๘. จตุตถวินัยธรโสภณสูตร
๙. สัตถุสาสนสูตร ๑๐. อธิกรณสมถสูตร
- โจทหรือกล่าวหากันด้วยอาบัติ (๓) อาปัตตาธิกรณ์ การต้องอาบัติ การปรับอาบัติ และการแก้ไขให้พ้นจากอาบัติ (๔) กิจจาธิกรณ์ สังฆกิจต่าง ๆ ที่สงฆ์จะต้องทำ เช่น ให้อุปสมบท เป็นต้น (นัย วิ.อ. ๒/๙๓, ม.มู.อ.๒/๒, องฺ.ทุก.อ.๑๒) ธรรมสำหรับระงับอธิกรณ์ มีพุทธานุญาตไว้ ๗ วิธี คือ (๑) สัมมุขาวินัย วิธีระงับในที่พร้อมหน้า (๒) สติวินัย วิธีระงับโดยถือความไพบูลย์แห่งสติเป็นหลัก (๓) อมูฬหวินัย วิธีระงับโดยยกประโยชน์ให้ว่าต้องอาบัติขณะวิกลจริต (๔) ปฏิญญาตกรณะ วิธีระงับโดยการทำตามปฏิญญา (คำรับสารภาพของจำเลย) (๕) เยภุยยสิกา วิธีระงับโดยเสียงข้างมาก (๖) ตัสสปาปิยสิกา วิธีระงับด้วยการลงโทษแก่ผู้ทำผิดจริง (๗) ติณวัตถารกะ วิธีระงับดุจใช้หญ้ากลบไว้หรือแบบประนีประนอม{พึงดูรายละเอียดในสมถขันธกะ พระบาลีวินัยปิฎกจุลลวรรค (แปล) เล่ม ๖ ข้อ ๑๘๕-๒๔๒ หน้า ๓๔๗-๔๓๓}
๙. สมณวรรค
๑. ภิกขุสูตร
ว่าด้วยความหมายของภิกษุ
{๘๒} [๘๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นภิกษุ เพราะทำลายธรรม ๗ ประการได้แล้ว ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) สักกายทิฏฐิ (๒) วิจิกิจฉา
(๓) สีลัพพตปรามาส (๔) ราคะ
(๕) โทสะ (๖) โมหะ (๗) มานะ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นภิกษุ เพราะทำลายธรรม ๗ ประการนี้แลได้แล้ว”
๒. สมณสูตร
ว่าด้วยความหมายของสมถะ
{๘๓} [๘๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นสมณะ เพราะธรรม ๗ ประการ สงบแล้ว …”
๓. พราหมณสูตร
ว่าด้วยความหมายของพราหมณ์
[๘๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะลอยธรรม ๗ ประการเสียแล้ว ...”
จบ ๓. วินัยวรรค