ปัญจาลสูตร เล่ม ๒๓

๕. ปัญจาลวรรค

๑. ปัญจาลสูตร

ว่าด้วยที่แคบและการบรรลุโอกาสในที่คับแคบ

{๒๔๖} [๔๒] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล ท่านพระอุทายีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า“ดูก่อนอาวุโส เทพบุตรชื่อปัญจาลจัณฑะได้กล่าวไว้ดังนี้ว่า

พระพุทธเจ้าพระองค์ใดทรงเป็นมุนีผู้ประเสริฐ ทรง

หลีกเร้น ได้ตรัสรู้ฌานแล้ว พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงมีพระปัญญากว้างขวาง ได้ทรงบรรลุถึงโอกาสซึ่งอยู่

่ ในที่คับแคบ แล้ว

ดูก่อนอาวุโส ที่แคบเป็นไฉน การบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสไว้เป็นไฉน”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส กามคุณ ๕ ประการนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นที่คับแคบ กามคุณ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

(๒) เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ...

(๓) กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ...

(๔) รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

(๕) โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

ดูก่อนอาวุโส กามคุณ ๕ ประการนี้แลพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นที่คับแคบ

ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม … บรรลุปฐมฌานอยู่... ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล ก็จัดว่าเป็นการบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ แม้ในปฐมฌานนั้นก็ยังมีที่คับแคบอยู่ อะไรชื่อว่าที่คับแคบในปฐมฌานนั้น คือ ในปฐมฌานนั้น วิตก วิจารยังไม่ดับไป นี้ชื่อว่าที่คับแคบในปฐมฌานนั้นอีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุ ... บรรลุทุติยฌานอยู่ โดยปริยายแม้เพียง เท่านี้แล ก็จัดว่าเป็นการบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ แม้ในทุติยฌานนั้นก็ยังมีที่คับแคบอยู่ อะไรชื่อว่าที่คับแคบในทุติยฌานนั้น คือ ในทุติยฌานนั้น ปีติยังไม่ดับไป

นี้ชื่อว่าที่คับแคบในทุติยฌานนั้นอีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุ ... บรรลุตติยฌานอยู่ โดยปริยายแม้เพียง เท่านี้แลก็จัดว่าเป็นการบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ แม้ในตติยฌานนั้นก็ยังมีที่คับแคบอยู่ อะไรชื่อว่าที่แคบในตติยฌานนั้น คือ ในตติยฌานนั้น อุเบกขาและสุขยังไม่ดับไป นี้ชื่อว่าที่คับแคบในตติยฌานนั้นอีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุ ... บรรลุจตุตถฌานอยู่ โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แลก็จัดว่าเป็นการบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ แม้ในจตุตถฌานนั้นก็ยังมีที่คับแคบอยู่ อะไรชื่อว่าที่คับแคบในจตุตถฌานนั้น คือ ในจตุตถฌานนั้น รูปสัญญายังไม่ดับไป นี้ชื่อว่าที่คับแคบในจตุตถฌานนั้น

อีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุบรรลุอากาสานัญจายตนฌานอยู่ ... โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แลก็จัดว่าเป็นการบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสไว้ แม้ในอากาสานัญจายตนฌานนั้นก็ยังมีที่คับแคบอยู่ อะไรชื่อว่าที่คับแคบในอากาสานัญจายตนฌานนั้น คือ ในอากาสานัญจายตนฌานนั้น อากาสานัญจายตนสัญญายังไม่ดับไป นี้ชื่อว่าที่คับแคบในอากาสานัญจายตนฌานนั้นอีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุบรรลุวิญญาณัญจายตนฌานอยู่ ... โดยปริยาย แม้เพียงเท่านี้แลก็จัดว่าเป็นการบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มีพระภาเจ้าตรัสไว้ แม้ในวิญญาณัญจายตนฌานนั้นก็ยังมีที่คับแคบอยู่ อะไรชื่อว่าที่คับแคบในวิญญาณัญจายตนฌานนั้น

คือ ในวิญญาณัญจายตนฌานนั้น วิญญาณัญจายตนสัญญายังไม่ดับไป นี้ชื่อว่าที่คับแคบในวิญญาณัญจายตนฌานนั้นอีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุบรรลุอากิญจัญญายตนฌานอยู่ ... โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แลก็จัดว่าเป็นการบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสไว้ แม้ในอากิญจัญญายตนฌานนั้นก็ยังมีที่คับแคบอยู่ อะไรชื่อว่าที่ คับแคบในอากิญจัญญายตนฌานนั้น คือ ในอากิญจัญญายตนฌานนั้น อากิญจัญญายตนสัญญายังไม่ดับไป นี้ชื่อว่าที่คับแคบในอากิญจัญญายตนฌานนั้นอีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุบรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌานอยู่ ... โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แลก็จัดว่าเป็นการบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ แม้ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้นก็ยังมีที่คับแคบอยู่ อะไรชื่อว่าที่คับแคบในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้น คือ ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้น เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญายังไม่ดับไป นี้ชื่อว่าที่คับแคบในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้น

อีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุบรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธเพราะก้าวล่วง เนวสัญญานาสัญญายตนะได้โดยประการทั้งปวงอยู่ และอาสวะทั้งหลาย ของเธอก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนอาวุโส โดยนิปปริยายแม้เพียงเท่านี้แลก็จัดว่าเป็นการบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้”

๒. กายสักขิสูตร

ว่าด้วยกายสักขีบุคคล

{๒๔๗} [๔๓] พระอุทายีถามว่า “ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘กายสักขี กายสักขี ’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายเพียงเท่าไรหนอแลพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสเรียกว่าเป็นกายสักขี”

พระอานนท์ตอบว่า “ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้ว จากกาม ... บรรลุปฐมฌานอยู่ และอายตนะนั้นมีอยู่ด้วยอาการใด ๆ เธอก็ได้สัมผัสอายตนะนั้นด้วยกายด้วยอาการนั้น ๆ ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสเรียกว่าเป็นกายสักขีอีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุบรรลุทุติยฌาน ... ตติยฌาน ... จตุตถฌานอยู่ และอายตนะนั้นมีอยู่ด้วยอาการใด ๆ เธอก็ได้สัมผัสอายตนะนั้นด้วยกาย ด้วยอาการนั้น ๆ ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระ ภาคเจ้าจึงตรัสเรียกว่าเป็นกายสักขีอีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุบรรลุอากาสานัญจายตนฌานฌานโดยกำหนดว่า “อากาศหาที่สุดมิได้”อยู่ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนด