ตปุสสสูตร เล่ม ๒๓

ความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ เธอละถีนมิทธะ ปราศจากความง่วงเหงา หาวนอน มีความสำคัญในแสงสว่างอยู่ มีสติสัมปชัญญะ ย่อมชำระจิตให้ บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ เธอละอุทธัจจกุกกุจจะ ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ เธอละวิจิกิจฉา ข้ามพ้นวิจิกิจฉา ไม่เคลือบแคลงสงสัยในกุศลทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้ เธอละนิวรณ์ ๕ ประการนี้อันเป็นอุปกิเลสแห่งใจ เป็นเครื่องบั่นทอนปัญญาได้แล้ว สงัดแล้วจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน ... มีความสบายใจ บำบัดความระคายใจได้ เธอบรรลุทุติยฌาน ... ตติยฌาน ... จตุตถฌาน ... มีความสบายใจ บำบัดความระคายใจได้เธอบรรลุอากาสานัญจายตนฌาน ... บรรลุวิญญาณัญจายตนฌาน ... บรรลุอากิญจัญญายตนฌาน ... บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ... บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธ อาสวะของเธอก็สิ้นรอบแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา เธอย่อมมีความสบายใจ บำบัดความระคายใจได้”

๑๐. ตปุสสสูตร

ว่าด้วยอนุปุพพวิหาร ๙

{๒๔๕} [๔๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมของชาวมัลละ ชื่ออุรุเวลกัปปะ แคว้นมัลละ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังอุรุเวลกัปปนิคม ครั้นแล้วเสด็จกลับจากบิณฑบาตหลังเสวยภัตตาหารแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ เธอจงอยู่ในที่นี้ก่อนจนกว่าเราจะไปถึงป่ามหาวัน เพื่อพักผ่อนในกลางวัน” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงป่ามหาวัน ประทับพักผ่อนกลาง วันอยู่ ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง

ครั้งนั้นแล ตปุสสคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว อภิวาทท่านพระอานนท์ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วกราบเรียนท่านพระ อานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ พวกกระผมเป็นคฤหัสถ์ที่ยังบริโภค กาม ยังเพลิดเพลิน ยินดี หมกมุ่นอยู่ในกาม เนกขัมมะ ย่อมปรากฏแก่ พวกกระผมที่ยังบริโภคกาม ยังเพลิดเพลิน ยินดี หมกมุ่นอยู่ในกามนั้น เหมือนดังเหว ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมได้สดับมาดังนี้ว่า ‘จิตของภิกษุ หนุ่ม ๆ ในพระธรรมวินัยนี้ย่อมแล่นไป เลื่อมใส มั่นคงอยู่ในเนกขัมมะ ย่อมหลุดพ้นได้ เมื่อเธอพิจารณาเห็นว่า ‘เนกขัมมะนั่นสงบ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เนกขัมมะของภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นวิสภาคกับผู้คนเป็นอันมาก”ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนคฤหบดี ถ้อยคำนี้มีเหตุผลอยู่ มาเถิด เราไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้ากันเถิด เราจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้ายังที่ประทับ ครั้นแล้วจักกราบทูลเนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์ แก่เราอย่างไร เราจักกระทำอย่างนั้น” ตปุสสคฤหบดีก็รับคำท่านพระอานนท์

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์พร้อมด้วยตปุสสคฤหบดีได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่ สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตปุสสคฤหบดีกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ พวกกระผม เป็นคฤหัสถ์ที่ยังบริโภคกาม ยังเพลิดเพลิน ยินดี หมกมุ่นอยู่ในกาม เนกขัมมะย่อมปรากฏแก่พวกกระผมที่ยังบริโภคกาม ยังเพลิดเพลิน ยินดี หมกมุ่นอยู่ในกามนั้นเหมือนดังเหว ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมได้สดับมาดังนี้ ว่า ‘จิตของภิกษุหนุ่ม ๆ ในพระธรรมวินัยนี้ย่อมแล่นไป เลื่อมใส มั่นคงอยู่

ในเนกขัมมะ ย่อมหลุดพ้นได้ เมื่อเธอพิจารณาเห็นว่า ‘เนกขัมมะนั่นสงบ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เนกขัมมะของภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นวิสภาคกับผู้คนเป็น อันมาก ’ ดังนี้ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ข้อนี้เป็นอย่างนั้น อานนท์ ข้อนี้เป็น อย่างนั้น อานนท์ แม้เราเองก่อนแต่จะตรัสรู้ ยังเป็นพระโพธิสัตว์ ยังไม่ได้ตรัสรู้ ก็ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เนกขัมมะเป็นความดี วิเวกเป็นความดี’ จิตของเรานั้นยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่มั่นคงอยู่ในเนกขัมมะ ยังไม่หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่า ‘นั่นสงบ’ เรานั้นได้มีความสงสัยว่า ‘อะไร หนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้จิตของเราไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในเนกขัมมะ ไม่หลุดพ้นได้ ก็เมื่อเราเห็นว่า ‘นั่นสงบ’ เรานั้นได้คิดต่อไป ว่า ‘โทษในกามทั้งหลาย เรายังไม่ได้เห็นและยังไม่ได้ทำให้มาก อานิสงส์ ในเนกขัมมะ เราก็ยังไม่ได้บรรลุและยังไม่ได้เสพจนชิน เพราะฉะนั้น จิตของเราจึงยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่มั่นคงอยู่ในเนกขัมมะ ยังไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้าเราเห็นโทษในกามทั้งหลาย แล้วพึงทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในเนกขัมมะแล้วพึงเสพอานิสงส์นั้นจนชิน ข้อนี้ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ คือ จิตของเราจะพึงแล่นไป พึงเลื่อมใส พึงมั่นคงอยู่ในเนกขัมมะ พึงหลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’

ดูก่อนอานนท์ สมัยต่อมา เรานั้นเห็นโทษในกามแล้วได้ทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในเนกขัมมะแล้ว ได้เสพจนชิน จิตของเรานั้นจึงแล่นไป เลื่อมใส มั่นคงอยู่ในเนกขัมมะ หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรมเข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร

มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เมื่อเรานั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญา และมนสิการอันประกอบด้วยกามย่อมฟุ้งขึ้น ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเรา เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด สัญญา และมนสิการอันประกอบด้วยกามเหล่านั้น ย่อมฟุ้งขึ้นแก่เรานั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเรา ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนอานนท์ เรานั้นมีความคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าทุติยฌานที่มี ความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่’ ดูก่อนอานนท์ จิตของเรา นั้นไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในทุติยฌานอันไม่มีวิตกไม่มีวิจาร ไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความสงสัยว่า ‘อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้จิตของเราไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในทุติยฌานอันไม่มีวิตกไม่มีวิจาร ไม่หลุดพ้นได้เมื่อ พิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ เรานั้นได้คิดต่อไปว่า ‘โทษในวิตก เรายังไม่ได้เห็น

และยังไม่ได้ทำให้มาก อานิสงส์ในทุติยฌานที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร เราก็ยังไม่ ได้บรรลุและยังไม่ได้เสพจนชิน เพราะฉะนั้น จิตของเราจึงยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่มั่นคงอยู่ในทุติยฌานอันไม่มีวิตกไม่มีวิจาร ยังไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้าเราเห็นโทษในวิตกแล้วพึงทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในทุติยฌานอันไม่มีวิตกไม่มีวิจารแล้วพึงเสพอานิสงส์ นั้นจนชิน ข้อนี้ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ คือ จิตของเราจะพึงแล่นไป พึงเลื่อมใส พึงมั่นคงอยู่ในทุติยฌานอันไม่มีวิตกไม่มีวิจารพึงหลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่า นั่นสงบ’

ดูก่อนอานนท์ สมัยต่อมา เรานั้นเห็นโทษในวิตกแล้วได้ทำให้มาก บรรลุ อานิสงส์ในทุติยฌานอันไม่มีวิตกไม่มีวิจารแล้วได้เสพจนชิน จิตของเรานั้น

จึงแล่นไป ผ่องใส มั่นคงอยู่ในทุติยฌานอันไม่มีวิตกไม่มีวิจาร หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจาร สงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เมื่อเรานั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยวิตกย่อมฟุ้งขึ้น ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของ เรา เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยวิตกเหล่านั้นย่อมฟุ้งขึ้นแก่เรานั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเรา ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราจะพึงมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่ พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่’ ดูก่อนอานนท์ จิตของเรานั้นไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในตติยฌานที่ปราศจากปีติ ไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความสงสัยว่า ‘อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้จิต ของเราไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในตติยฌานที่ปราศจากปีติ ไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ เรานั้นได้คิดต่อไปว่า ‘โทษในปีติ

เรายังไม่ได้เห็นและยังไม่ได้ทำให้มาก อานิสงส์ในตติยฌานที่ปราศจากปีติ เราก็ยังไม่ได้บรรลุและยังไม่ได้เสพจนชิน เพราะฉะนั้น จิตของเราจึงยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่มั่นคงอยู่ในตติยฌานที่ปราศจากปีติ ยังไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้าเราเห็นโทษในปีติแล้วพึงทำ ให้มาก บรรลุอานิสงส์ในตติยฌานที่ปราศจากปีติแล้วพึงเสพอานิสงส์นั้น จนชิน ข้อนี้ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ คือ จิตของเราจะพึงแล่นไป พึงเลื่อมใส พึงมั่นคงอยู่ในตติยฌานที่ปราศจากปีติ พึงหลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่า นั่นสงบ’

ดูก่อนอานนท์ สมัยต่อมา เรานั้นเห็นโทษในปีติแล้วได้ทำให้มาก บรรลุ อานิสงส์ในตติยฌานที่ปราศจากปีติแล้วได้เสพจนชิน จิตของเรานั้นจึงแล่นไป เลื่อมใส มั่นคงอยู่ในตติยฌานที่ปราศจากปีติ หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั้นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุข ด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เมื่อเรานั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยปีติย่อมฟุ้งขึ้น ข้อนั้น จัดเป็นอาพาธของเรา เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน

ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยปีติย่อมฟุ้งขึ้นแก่เรา นั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเรา ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าจตุตถ ฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้ และโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่’ ดูก่อนอานนท์ จิตของเรานั้นไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข ไม่หลุดพ้นได้เมื่อ พิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความสงสัยว่า ‘อะไร หนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้จิตของเราไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคง อยู่ในจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข ไม่หลุดพ้นได้

เมื่อพิจารณาเห็นว่านั้นสงบ’ เรานั้นได้คิดต่อไปว่า ‘โทษในอุเบกขาและสุขเรายังไม่เห็นและไม่ได้ทำให้มาก อานิสงส์ในจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุขเราก็ยังไม่ได้บรรลุและไม่ได้เสพจนชิน เพราะฉะนั้น จิตของเราจึงยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่มั่นคงอยู่ ในจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข ยังไม่หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้าเราเห็นโทษในอุเบกขาและ สุขแล้วพึงทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุขแล้วพึงเสพ อานิสงส์นั้นจนชิน ข้อนี้ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ คือ จิตของเราจะพึงแล่นไป

พึงเลื่อมใส พึงมั่นคงอยู่ในจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข พึงหลุดพ้นได้ เมื่อ พิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’

ดูก่อนอานนท์ สมัยต่อมา เรานั้นเห็นโทษในอุเบกขาและสุขแล้วได้ทำ ให้มาก บรรลุอานิสงส์ในจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุขแล้วได้เสพจนชิน จิตของเรานั้นจึงแล่นไป เลื่อมใส มั่นคงอยู่ในจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และโสมนัส โทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ เมื่อเรานั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยอุเบกขาและสุขย่อมฟุ้งขึ้น ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเรา เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด

สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยอุเบกขาและสุขย่อมฟุ้งขึ้นแก่เรานั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเรา ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าถึง อากาสานัญจายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญา เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวงอยู่’ ดูก่อนอานนท์ จิตของเรานั้นไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในอากาสานัญจายตนฌาน ไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณา เห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความสงสัยว่า ‘อะไรหนอแลเป็น เหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้จิตของเราไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ ในอากาสานัญจายตนฌาน ไม่หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ เรานั้นได้คิดต่อไปว่า ‘โทษในรูปฌานทั้งหลาย เรายังไม่ได้เห็นและยังไม่ได้ทำให้มาก อานิสงส์ในอากาสานัญจายตนฌาน เราก็ยังไม่ได้บรรลุและยังไม่ได้เสพจนชิน เพราะฉะนั้น จิตของเราจึงยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่มั่นคงอยู่ ในอากาสานัญจายตนฌาน ยังไม่หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’

ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้าเราเห็นโทษในรูปฌาน ทั้งหลายแล้วพึงทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในอากาสานัญจายตนฌานแล้วพึงเสพอานิสงส์นั้นจนชิน ข้อนี้ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ คือ จิตของเราจะพึงแล่นไป พึงเลื่อมใส พึงมั่นคงอยู่ในอากาสานัญจายตนฌาน พึงหลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’

ดูก่อนอานนท์ สมัยต่อมา เรานั้นเห็นโทษในรูปฌานทั้งหลายแล้วได้ทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในอากาสานัญจายตนฌานแล้วได้เสพจนชิน จิตของเรานั้นจึงแล่นไป เลื่อมใส มั่นคงอยู่ในอากาสานัญจายตนฌาน หลุดพ้น ได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นเข้าถึงอากาสานัญจา ยตนฌานโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญา เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวงอยู่ เมื่อเรานั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการ อันประกอบด้วยรูปฌานทั้งหลายย่อมฟุ้งขึ้น ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเรา เหมือน ความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน

ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยรูปฌานทั้งหลายย่อมฟุ้งขึ้นแก่เรานั้น ข้อนั้น ก็เป็นอาพาธของเรา ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงก้าวล่วง อากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้วเข้าถึงวิญญาณัญจายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่’ ดูก่อนอานนท์ จิตของเรานั้นไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในวิญญาณัญจายตนฌาน ไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความ สงสัยว่า ‘อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้จิตของเราไม่แล่นไป ไม่ เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในวิญญาณัญจายตนฌาน ไม่หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณา เห็นว่านั่นสงบ’ เรานั้นได้คิดต่อไปว่า ‘โทษในอากาสานัญจายตนฌานเรายัง ไม่ได้เห็นและยังไม่ได้ทำให้มาก อานิสงส์ในวิญญาณัญจายตนฌานเราก็ยังไม่

ได้บรรลุและไม่ได้เสพจนชิน เพราะฉะนั้น จิตของเราจึงยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่มั่นคงอยู่ในวิญญาณัญจายตนฌาน ยังไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’

ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้าเราเห็นโทษในอากาสานัญจา ยตนฌานแล้วพึงทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว พึงเสพอานิสงส์นั้นจนชิน ข้อนี้ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ คือ จิตของเราจะพึงแล่นไป พึงเลื่อมใส พึงมั่นคงอยู่ในวิญญาณัญจายตนฌาน พึงหลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’

ดูก่อนอานนท์ สมัยต่อมา เรานั้นเห็นโทษในอากาสานัญจายตนฌาน แล้วได้ทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในวิญญาณัญจายตนฌานแล้วได้เสพจนชิน จิตของเรานั้นจึงแล่นไป เลื่อมใส มั่นคงอยู่ในวิญญาณัญจายตนฌาน หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นก้าวล่วงอากาสานัญจายตนฌานได้โดยประการทั้งปวงแล้วบรรลุวิญญาณัญจายตนฌานโดย มนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ เมื่อเรานั้นอยู่ ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยอากาสานัญจายตนฌานย่อมฟุ้งขึ้น ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเรา เหมือนความทุกข์เกิดขึ้น แก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด

สัญญาและมนสิการ อันประกอบด้วยอากาสานัญจายตนฌานย่อมฟุ้งขึ้นแก่เรานั้น ข้อนั้น ก็เป็นอาพาธของเรา ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงก้าวล่วง วิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงแล้วบรรลุอากิญจัญญายตนฌานโดย มนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่’ ดูก่อนอานนท์ จิตของเรานั้นไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในอากิญจัญญายตนฌาน ไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความสงสัยว่า ‘อะไร

หนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้จิตของเราไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคง อยู่ในอากิญจัญญายตนฌาน ไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ เรา นั้นได้คิดต่อไปว่า ‘โทษในวิญญาณัญจายตนฌานเรายังไม่ได้เห็นและยังไม่ได้ทำให้มาก อานิสงส์ในอากิญจัญญายตนฌานเราก็ยังไม่ได้บรรลุและยังไม่ได้ เสพจนชิน เพราะฉะนั้น จิตของเราจึงยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่มั่นคงอยู่ในอากิญจัญญายตนฌาน ยังไม่หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่า นั่นสงบ’

ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้าเราเห็นโทษในวิญญาณัญจา ยตนฌานแล้วพึงทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในอากิญจัญญายตนฌานแล้วพึง เสพอานิสงส์นั้นจนชิน ข้อนี้ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ คือ จิตของเราจะพึง แล่นไป พึงเลื่อมใส พึงมั่นคงอยู่ในอากิญจัญญายตนฌาน พึงหลุดพ้นได้ เมื่อ พิจารณาเห็นว่านั่นสงบ

ดูก่อนอานนท์ สมัยต่อมา เรานั้นเห็นโทษในวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว ได้ทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในอากิญจัญญายตนฌานแล้วได้เสพจนชิน จิตของเรานั้นจึงแล่นไป เลื่อมใส มั่นคงอยู่ในอากิญจัญญายตนฌาน หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนฌานได้โดยประการทั้งปวงแล้วเข้าถึงอากิญจัญญายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ เมื่อเรานั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญา และมนสิการอันประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนฌานย่อมฟุ้งขึ้น ข้อนั้นจัด เป็นอาพาธของเรา เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อ เบียดเบียน ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนฌานย่อมฟุ้งขึ้นแก่เรานั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเรา ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงก้าวล่วงอากิญจัญญายตนฌานได้โดยประการทั้งปวงแล้วเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน’

ดูก่อนอานนท์ จิตของเรานั้นไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในเนว สัญญานาสัญญายตนฌาน ไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความสงสัยว่า ‘อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้จิตของเราไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ไม่หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั้นสงบ’ เรานั้นได้คิดต่อไปว่า ‘โทษในอากิญจัญญายตนฌานเรายังไม่ได้เห็นและยังไม่ได้ทำให้มาก อานิสงส์ ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานเราก็ยังไม่ได้บรรลุและยังไม่ได้เสพจนคุ้น เพราะฉะนั้น จิตของเราจึงยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่มั่นคงอยู่ ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ยังไม่หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้าเราเห็นโทษในอากิญจัญญา ยตนฌานแล้วพึงทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน แล้วพึงเสพอานิสงส์นั้นจนชิน ข้อนี้ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ คือ จิตของเรา จะพึงแล่นไป พึงเลื่อมใส พึงมั่นคงอยู่ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน พึงหลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’

ดูก่อนอานนท์ สมัยต่อมา เรานั้นเห็นโทษในอากิญจัญญายตนฌาน แล้วได้ทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานแล้วได้เสพจนชิน จิตของเรานั้นจึงแล่นไป เลื่อมใส มั่นคงอยู่ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นก้าว ล่วงอากิญจัญญายตนฌานได้โดยประการทั้งปวงแล้วเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญ ยตนฌานอยู่ เมื่อเรานั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอัน ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนฌานย่อมฟุ้งขึ้น ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเรา เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยอากิญจัญญายตนฌานย่อมฟุ้งขึ้น แก่เรานั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเรา ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงก้าวล่วงเนว สัญญานาสัญญายตนฌานแล้วเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่’ ดูก่อนอานนท์ จิตของเรานั้นไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในสัญญาเวทยิตนิโรธ ไม่หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความ สงสัยว่า ‘อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้จิตของเราไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่มั่นคงอยู่ในสัญญาเวทยิตนิโรธ ไม่หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่า นั่นสงบ’ เรานั้นได้คิดต่อไปว่า ‘โทษในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานเรายังไม่เห็นและยังไม่ได้ทำให้มาก อานิสงส์ในสัญญาเวทยิตนิโรธเราก็ยังไม่ได้ บรรลุและยังไม่ได้เสพจนชิน

เพราะฉะนั้น จิตของเราจึงยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่มั่นคงอยู่ในสัญญาเวทยิตนิโรธ ยังไม่หลุดพ้นได้เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ’ดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้าเราเห็นโทษในเนวสัญญานา สัญญายตนฌานแล้วพึงทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว พึงเสพอานิสงส์นั้นจนชิน ข้อนี้ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ คือ จิตของเราจะพึงแล่นไป พึงเลื่อมใส พึงมั่นคงอยู่ในสัญญาเวทยิตนิโรธ พึงหลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ ดูก่อนอานนท์ สมัยต่อมา เรานั้นเห็นโทษในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานแล้วได้ทำให้มาก บรรลุอานิสงส์ในสัญญาเวทยิตนิโรธแล้วได้เสพจนชิน จิตของเรานั้นจึงแล่นไป เลื่อมใส มั่นคงอยู่ในสัญญาเวทยิตนิโรธ หลุดพ้นได้ เมื่อพิจารณาเห็นว่านั่นสงบ

ดูก่อนอานนท์ เรานั้นก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะได้โดยประการทั้งปวงแล้วบรรลุ สัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเราก็ได้ถึงความสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนอานนท์ ก็เรายังเข้าบ้าง ออกบ้างซึ่งอนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ ประการนี้โดยอนุโลมและปฏิโลมอย่างนี้ไม่ได้เพียงใด เราก็ยังไม่ปฏิญาณว่า

ได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหม โลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์เพียงนั้น ดูก่อน อานนท์ ก็เมื่อใดแลเราเข้าบ้าง ออกบ้างซึ่งอนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ ประการ นี้โดยอนุโลมและปฏิโลมได้อย่างนี้แล้ว เมื่อนั้นเราจึงปฏิญาณว่าได้ตรัสรู้ซึ่ง อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้วในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ก็แลญาณทัสสนะ เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘เจโตวิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้”

จบ มหาวรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อนุปุพพวิหารสูตร ๒. อนุปุพพวิหารสมาปัตติสูตร

๓. นิพพานสุขสูตร ๔. คาวีอุปมาสูตร

๕. ฌานสูตร ๖. อานันทสูตร

๗. โลกายติกสูตร ๘. เทวาสุรสังคามสูตร

๙. นาคสูตร ๑๐. ตปุสสสูตร

๕. ปัญจาลวรรค

๑. ปัญจาลสูตร

ว่าด้วยที่แคบและการบรรลุโอกาสในที่คับแคบ

{๒๔๖} [๔๒] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล ท่านพระอุทายีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า“ดูก่อนอาวุโส เทพบุตรชื่อปัญจาลจัณฑะได้กล่าวไว้ดังนี้ว่า

พระพุทธเจ้าพระองค์ใดทรงเป็นมุนีผู้ประเสริฐ ทรง

หลีกเร้น ได้ตรัสรู้ฌานแล้ว พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงมีพระปัญญากว้างขวาง ได้ทรงบรรลุถึงโอกาสซึ่งอยู่

่ ในที่คับแคบ แล้ว

ดูก่อนอาวุโส ที่แคบเป็นไฉน การบรรลุโอกาสในที่คับแคบที่พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสไว้เป็นไฉน”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส กามคุณ ๕ ประการนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นที่คับแคบ กามคุณ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด