ปัญจาลสูตร เล่ม ๒๓

ปัญจาลวรรคที่ ๕

๑. ปัญจาลสูตร

ว่าด้วยที่แคบและการบรรลุในโอกาสในที่แคบ

[๒๔๖] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ ณ โฆสิตารามใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล ท่านพระอุทายีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้ว ได้ถามท่านพระอานนท์ว่า ดูก่อนอาวุโส เทพบุตรชื่อปัญจาลจัณฑะได้กล่าวคำนี้ไว้ว่า

พระพุทธองค์ใดหลีกออกเร้น ทรงเป็น

มุนีผู้ประเสริฐ ได้ตรัสรู้ฌานแล้ว พระพุทธองค์

นั้นเป็นผู้มีปัญญากว้างขวาง ได้ทรงรู้แล้วซึ่ง

โอกาสอันไปแล้วในที่แคบ.

ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่แคบเป็นไฉน ตรัสการบรรลุโอกาสในที่แคบเป็นไฉน.

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกามคุณ ๕ ประการนี้ว่าเป็นที่แคบ ๕ ประการเป็นไฉน คือรูปที่จะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจเป็นที่รัก ยั่วยวน ชวนให้กำหนัด เสียงที่จะพึงรู้แจ้งด้วยหู ฯลฯ

กลิ่นที่จะพึงรู้แจ้งด้วยจมูก ฯลฯ รสที่จะพึงรู้แจ้งด้วยลิ้น ฯลฯ

โผฏฐัพพะที่จะพึง รู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจเป็นที่รัก ยั่วยวน ชวนให้กำหนัด ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกามคุณ ๕ ประการนี้แล ว่าเป็นที่แคบ.

ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม ฯลฯ

บรรลุปฐมฌาน ฯลฯ ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แลพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสการบรรลุโอกาสในที่แคบ แม้เมื่อปฐมฌานนั้นมีอยู่ ที่แคบก็มีอยู่ อะไรชื่อว่าที่แคบในปฐมฌานนั้น วิตกวิจารยังไม่ดับไปในปฐมฌานนั้น นี้ชื่อว่าที่แคบในปฐมฌานนี้.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุ....บรรลุทุติยฌาน ดูก่อนอาวุโสโดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสการบรรลุโอกาสในที่แคบ แม้เมื่อทุติยฌานนั้นมีอยู่ ที่แคบก็มีอยู่ อะไรชื่อว่าที่สดับในทุติยฌานนั้น ปีติยังไม่ดับไปในทุติยฌานนี้ นี้ชื่อว่าที่แคบในทุติยฌานนี้.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุ ฯลฯ บรรลุตติยฌาน... ดูก่อนอาวุโสโดยปริยายแม้เพียงเหล่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสการบรรลุโอกาสในที่แคบ แม้เมื่อทุติยฌานนั้นมีอยู่ ที่แคบก็มีอยู่ อะไรชื่อว่าที่สดับในทุติยฌานนั้น อุเบกขาและสุขยังไม่ดับไปในตติยฌานนั้นนี้ชื่อว่าที่แคบในตติยฌานนี้.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุบรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ ดูก่อนอาวุโสโดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสการบรรลุโอกาสในที่แคบ แม้เมื่อจตุตถฌานนั้นมีอยู่ ที่แคบก็มีอยู่ อะไร

ชื่อว่าที่แคบในจตตุถฌานนั้น รูปสัญญายังไม่ดับไปในจตุตถฌานนั้น นี้ชื่อว่าที่แคบในจตุตถฌานนี้.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุ...บรรลุอากาสานัญจายตนฌาน...

ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสการบรรลุโอกาสในที่สดับ เมื่ออากาสานัญจายตนฌานนั้นมีอยู่ที่แคบก็มีอยู่ อะไรชื่อว่าที่แคบในอากาสานัญจายตนฌาน อากา-สานัญจายตนสัญญายังไม่ดับไปในอากาสานัญจายตนฌานนั้นนี้ชื่อว่า แคบในอากาสานัญจายตนฌานนี้.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุ... บรรลุวิญญาณัญจายตนฌาน...

ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสการบรรลุโอกาสในที่แคบ แม้เมื่อวิญญาณัญจายตนฌานนั้นมีอยู่ที่แคบก็มีอยู่ อะไรชื่อว่าที่แคบในวิญญาณัญจายตนฌานนั้นวิญญาณัญจายตนสัญญา ยังไม่ดับไปในวิญญาณัญจายตนฌานนั้น นี้ชื่อว่าที่แคบในวิญญาสัญจายตนฌานนี้.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุ... บรรลุอากิญจัญญายตนฌาน...

ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสการบรรลุโอกาสในที่แคบ แม้เมื่ออากิญจัญญายตนฌานนั้นมีอยู่ ที่แคบก็มีอยู่ อะใรชื่อว่าที่แคบในอากิญจัญญายตนฌานนั้นอากิญจัญญายตนสัญญา ยังไม่ดับไปในอากิญจัญญายตนฌานนั้นนี้ชื่อว่าที่แคบในอากิญจัญญายตนฌานนี้.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุ... บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตน-ฌาน... ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายนี้แม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้าตรัสการบรรลุโอกาสในที่แคบ แม้เมื่อเนวสัญญานาสัญ-ญายตนฌานนั้นมีอยู่ ที่แคบก็มีอยู่ อะไรชื่อว่าที่แคบในเนวสัญญา-นาสัญญายตนฌานนั้น เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญายังไม่ดับไปในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้น นี้ชื่อว่าที่สดับในเนวสัญญา-นาสัญญายตนฌานนี้.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุ... เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญาย-ตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธ และอาสวะทั้งหลายของเธอย่อมสิ้นไป เพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนอาวุโสโดยนิปปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสการบรรลุโอกาสในที่แคบ.

จบ ปัญจาลสูตรที่ ๑

ปัญจาลวรรควรรณาที่ ๕

อรรถกถาปัญจาลสูตรที่ ๑

ปัญจาลสูตรที่ ๕ ปัญจาลสูตรที่ ๑ มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

บทว่า อุทายี ได้แก่ พระเถระชื่อกาฬุทายี. บทว่า อวิทาแปลว่า ได้รู้แล้ว. บทว่า ภูริเมธโส แปลว่ามีปัญญามาก บทว่าโย ฌานมนุพุชฺฌิ พุทฺโธ คือ พระพุทธเจ้า พระองค์ใดได้ตรัสรู้ฌาน.

บทว่า ปฏิลีนนิสโภ ได้แก่ หลีกเร้นอยู่ผู้เดียว และเป็นผู้ประเสริฐ

สูงสุด. บทว่า มุนิ ได้แก่พระพุทธมุนี. บทว่า ปริยาเยน คือโดยเหตุอันหนึ่ง. ปฐมฌาน ชื่อว่าบรรลุตามโอกาสโดยเพียงไม่มีความคับแคบทางกามเท่านั้น ไม่ทั่วไปทั้งหมด. บทว่า ตตฺรปตฺถิ สมฺพาโธได้แก่ แม้เมื่อยังมีปฐมฌานนั้น ความคับแคบ คือความบีบคั้นก็ยังมีอยู่นั่นเอง. บาลีว่า ตตฺถปตฺถิ ดังนี้ก็มี. บทว่า กิญฺจ ตตฺถสมฺพาโธ ได้แก่ ก็ในฌานนั้น ชื่อว่าคับแคบอย่างไร. บทว่าอยเมตฺถ สมฺพาโธ ได้แก่ ความที่วิตกและวิจารยังไม่ดับไปนี้ชื่อว่า เป็นความคับแคบ คือบีบคั้นอยู่เสมอ. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งหมดโดยอุบายนี้. บทว่า นิปฺปริยาเยน คือไม่ใช่โดยอาการเดียว อธิบายว่า โดยแท้จริงชื่อว่า ความสิ้นอาสวะ ชื่อว่าเป็นการบรรลุตามโอกาสเดียวด้วยประการทั้งปวง เพราะละความคับแคบทั้งหมดได้.

จบ อรรถกถาปัญจาลสูตรที่ ๑

๒. ปฐมกามเหสสูตร

ว่าด้วยกายสักขีบุคคล

[๒๔๗] อุ. ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่ากายสักขี ๆ ดังนี้ โดยปริยายเพียงเท่าไรหนอ ๆ พระผู้มีพระ-ภาคเจ้าจึงตรัสกายสักขี ?

อา. ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม ฯลฯ

บรรลุปฐมฌาน และอายตนะนั้นมีอยู่ด้วยอาการใด ๆ เธอย่อมถูกต้องอายตนะนั้นด้วยกายด้วยอาการนั้น ๆ ก่อนอาวุโส โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกายสักขี.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุ... บรรลุทุติยฌาน... ตติยฌานจตุตถฌาน... และอายตนะนั้นมีอยู่ด้วยอาการใด ๆ เธอย่อมถูกต้องอายตนะนั้นด้วยกายด้วยอาการนั้น ๆ ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกายสักขี.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุ... บรรลุอากาสานัญจายตนะ...

และอายตนะนั้นมีอยู่ด้วยอาการใด ๆ เธอย่อมถูกต้องอาตนะนั้นด้วยกายด้วยอาการนั้น ๆ ดูก่อนอาวุโส โดยปริยายแม้เพียงเท่านี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกายสักขี ฯลฯ

อีกประการหนึ่ง ภิกษุ... เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญาย-ตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธ และอาสวะทั้งหลายของเธอย่อมสิ้นไป เพราะเห็นด้วยปัญญา และอายตนะนั้น