มิคสาลาสูตร เล่ม ๒๔

๕. มิคสาลาสูตร

ว่าด้วยบุคคล ๑๐ ประเภท

{๗๕} [๗๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของอุบาสิกา ชื่อมิคสาลา แล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ครั้งนั้น มิคสาลาอุบาสิกาเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วนมัสการท่านพระอานนท์ นั่ง ณ ที่ สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบเรียนถามท่านพระอานนท์ว่า

“ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว ที่เป็นเหตุให้คน ๒ คน คือ คนที่ประพฤติพรหมจรรย์กับคนที่ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ จักเป็นผู้มีคติเสมอกันในสัมปรายภพนี้ อันวิญญูชนจะพึงรู้ทั่วถึงได้อย่างไร คือว่า ท่านปุราณะผู้เป็นบิดาของดิฉันเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล งดเว้นจากเมถุนอันเป็นธรรมดาของชาวบ้าน ท่านทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นสกทาคามิบุคคลเข้า ถึงหมู่เทวดาชั้นดุสิต’ ท่านอิสิทัตตะผู้เป็นที่รักของบิดาของดิฉัน เป็นผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่ยินดีด้วยภรรยาของตน แม้เขาทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นสกทาคามีบุคคลเข้าถึงหมู่เทวดาชั้นดุสิต’ ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว ที่เป็นเหตุ ให้คน ๒ คน คือ คนที่ประพฤติพรหมจรรย์กับคนที่ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ จักเป็นผู้มีคติเสมอกันในสัมปรายภพนี้ อันวิญญูชนจะพึงรู้ทั่วถึงได้อย่างไร”ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนน้องหญิง ก็ข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงพยากรณ์ไว้อย่างนั้นแล” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์รับบิณฑบาตที่นิเวศน์ของมิคสาลาอุบาสิกาแล้วลุกจากอาสนะกลับไป

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเช้านี้ข้าพระองค์ครองอันตรวาสกแล้วถือ บาตรจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของมิคสาลาอุบาสิกา แล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ลำดับนั้น มิคสาลาอุบาสิกาเข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้นมัสการข้าพระองค์ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ถามข้าพระองค์ว่า ‘ข้าแต่ ท่านพระอานนท์ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว ที่เป็นเหตุให้คน ๒ คน คือ คนที่ประพฤติพรหมจรรย์กับคนที่ไม่ประพฤติพรหมจรรย์จักเป็นผู้มี คติเสมอกันในสัมปรายภพนี้ อันวิญญูชนจะพึงรู้ทั่วถึงได้อย่างไร คือว่า ท่าน ปุราณะผู้เป็นบิดาของดิฉันเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล งด เว้นจากเมถุนอันเป็นธรรมดาของชาวบ้าน

ท่านทำกาละไปแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นสกทาคามีบุคคลเข้าถึงหมู่เทวดาชั้นดุสิต’ ท่านอิสิทัตตะผู้เป็นที่รักของบิดาของดิฉัน เป็นผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่ยินดีด้วยภรรยาของตน แม้เขาทำกาละไปแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงพยากรณ์ ว่า ‘เป็นสกทาคามีบุคคลเข้าถึงหมู่เทวดาชั้นดุสิต’ ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว ที่เป็นเหตุให้คน ๒ คน คือ คนที่ ประพฤติพรหมจรรย์กับคนที่ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ จักเป็นผู้มีคติเสมอกันใน สัมปรายภพนี้อันวิญญูชนจะพึงรู้ทั่วถึงได้อย่างไร’ เมื่อมิคสาลาอุบาสิกา กล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกะมิคสาลาอุบาสิกาดังนี้ว่า ‘ดูก่อนน้องหญิง ก็ข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์ไว้อย่างนั้นแล”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ก็มิคสาลาอุบาสิกาผู้เป็นคนโง่ ไม่ฉลาด เป็นคนบอด มีปัญญาเขลาเป็นใคร และพระสัมมาสัมพุทธะ เป็นใครในญาณเครื่องกำหนดรู้ความยิ่งและความหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคล

ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๑๐ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๑๐ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนอานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทุศีลและไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งความเป็นผู้ทุศีลของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็มิได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัย เขาก็ไม่ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเสื่อม ไม่ไปทางเจริญ เป็นผู้ถึงความเสื่อม ไม่เป็นผู้ถึงความเจริญ

ดูก่อนอานนท์ ส่วนบุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทุศีล แต่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งความเป็นผู้ทุศีลของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทงตลอด แม้วิมุตติ ตามกาลสมัยเขาก็ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเจริญ ไม่ไปทางเสื่อม เป็นผู้ถึงความเจริญ ไม่เป็นผู้ถึงความเสื่อม

ดูก่อนอานนท์ พวกคนผู้ถือประมาณย่อมประมาณในเรื่องนั้นว่า ‘ธรรมแม้ของคนนี้ก็เหล่านั้นแหละ ธรรมแม้ของอีกคนหนี่งก็เหล่านั้นแหละ เหตุไฉนคน ๒ คนนั้น คนหนี่งจึงเลว คนหนี่งจึงดี’ ก็การประมาณของคนผู้ถือประมาณเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์ ตลอดกาลนาน

-----------------------------------

ดูก่อนอานนท์ ใน ๒ คนนั้น บุคคลที่เป็นผู้ทุศีล แต่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งความเป็นผู้ทุศีลของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทงตลอด แม้วิมุตติ ตามกาลสมัยเขาก็ได้ บุคคลนี้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคลที่กล่าวข้างต้นโน้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่ากระแสแห่งธรรมย่อมดึงบุคคลนี้ออกไป (สู่อริยภูมิ) ใครเล่านอกจากตถาคตจะพึงรู้เหตุนั้น เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลาย อย่าได้เป็นผู้ชอบประมาณในบุคคล และอย่าได้ถือประมาณในบุคคล เพราะ ผู้ถือประมาณในบุคคลย่อมขุดความดีเสีย เราหรือผู้ที่เหมือนเราจึงจะพึงถือประมาณในบุคคลได้ดูก่อนอานนท์ ก็บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศีล แต่ไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งศีลของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็มิได้แทงตลอด แม้วิมุตติ ตามกาลสมัยเขาก็ไม่ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเสื่อม ไม่ไปทางเจริญ เป็นผู้ถึงความเสื่อม ไม่เป็นผู้ถึงความเจริญ

ดูก่อนอานนท์ ส่วนบุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศีล และรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งศีลของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาล สมัยเขาก็ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเจริญไม่ไปทางเสื่อม เป็นผู้ถึงความเจริญ ไม่เป็นผู้ถึงความเสื่อม

ดูก่อนอานนท์ พวกคนผู้ถือประมาณย่อมประมาณในเรื่องนั้น ... เรา หรือผู้ที่เหมือนเราจึงจะพึงถือประมาณในบุคคลได้

ดูก่อนอานนท์ ก็บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีราคะกล้า ทั้งไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งราคะของเขาตามความเป็นจริง กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็มิได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ไม่ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเสื่อม ไม่ไปทางเจริญ เป็นผู้ถึงความเสื่อม ไม่เป็นผู้ถึงความเจริญดูก่อนอานนท์ ส่วนบุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีราคะกล้า แต่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งราคะของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทงตลอด แม้วิมุตติ ตามกาลสมัยเขาก็ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเจริญ ไม่ไปทางเสื่อม เป็นผู้ถึงความเจริญ ไม่เป็นผู้ถึงความเสื่อมดูก่อนอานนท์ พวกคนผู้ถือประมาณย่อมประมาณในเรื่องนั้น ... เรา หรือผู้ที่เหมือนเราจึงจะพึงถือประมาณในบุคคลได้

ดูก่อนอานนท์ ก็บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มักโกรธ ทั้งไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งความโกรธของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็มิได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ไม่ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเสื่อม ไม่ไปทางเจริญ เป็นผู้ถึงความเสื่อม ไม่เป็นผู้ถึงความเจริญดูก่อนอานนท์ ส่วนบุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มักโกรธ แต่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งความโกรธของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทงตลอด แม้วิมุตติ

-------------------------------------

ตามกาลสมัยเขาก็ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเจริญ ไม่ไปทางเสื่อม เป็นผู้ถึงความเจริญ ไม่เป็นผู้ถึงความเสื่อม

ดูก่อนอานนท์ พวกคนผู้ถือประมาณย่อมประมาณในเรื่องนั้น ... เรา หรือผู้ที่เหมือนเราจึงจะพึงถือประมาณในบุคคลได้

ดูก่อนอานนท์ ก็บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ฟุ้งซ่าน ทั้งไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งความฟุ้งซ่านของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็มิได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ไม่ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเสื่อม ไม่ไปทางเจริญ เป็นผู้ถึงความเสื่อม ไม่เป็นผู้ถึงความเจริญดูก่อนอานนท์ ส่วนบุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ฟุ้งซ่าน แต่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งความฟุ้งซ่านของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ

กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทงตลอด แม้วิมุตติ ตามกาลสมัยเขาก็ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเจริญ ไม่ไปทางเสื่อม เป็นผู้ถึงความเจริญ ไม่เป็นผู้ถึงความเสื่อมดูก่อนอานนท์ พวกคนผู้ถือประมาณย่อมประมาณในเรื่องนั้นว่า ‘ธรรม แม้ของคนนี้ก็เหล่านั้นแหละ ธรรมแม้ของอีกคนหนึ่งก็เหล่านั้นแหละ เหตุไฉน คน ๒ คนนั้น คนหนึ่งจึงเลว คนหนึ่งจึงดี’ ก็การประมาณของคนผู้ถือ ประมาณเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์ตลอด กาลนาน

ดูก่อนอานนท์ ใน ๒ คนนั้น บุคคลที่เป็นผู้ฟุ้งซ่าน แต่รู้ประจักษ์ ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่ง ความฟุ้งซ่านของเขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วย

-------------------------------------

ความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทงตลอด แม้ วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ได้ บุคคลนี้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคลที่กล่าวข้างต้นโน้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่ากระแสแห่งธรรมย่อมดึงบุคคลนี้ออกไป (สู่อริยภูมิ) ใครเล่านอกจากตถาคตจะพึงรู้เหตุนั้น เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้ชอบประมาณในบุคคล และอย่าได้ถือประมาณในบุคคล เพราะผู้ถือ ประมาณในบุคคลย่อมขุดความดีเสีย เราหรือผู้ที่เหมือนเราจึงจะพึงถือประมาณในบุคคลได้

ดูก่อนอานนท์ ก็มิคสาลาอุบาสิกาผู้เป็นคนโง่ ไม่ฉลาด เป็นคนบอด มีปัญญาเขลา เป็นใคร และพระสัมมาสัมพุทธะเป็นใครในญาณเครื่องกำหนดรู้ความยิ่งและความหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคล

ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๑๐ ประเภทนี้แลมีปรากฏอยูในโลก

ดูก่อนอานนท์ ปุราณะเป็นผู้ประกอบด้วยศีลเช่นใด อิสิทัตตะก็เป็นผู้ประกอบด้วยศีลเช่นนั้น แต่ปุราณะจะได้รู้แม้คติของอิสิทัตตะก็หามิได้ อนึ่ง อิสิทัตตะเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาเช่นใด ปุราณะก็ได้เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาเช่นนั้น แต่อิสิทัตตะจะได้รู้แม้คติของปุราณะก็หามิได้ ดูก่อนอานนท์ บุคคลทั้งสองนี้ด้อยกว่ากันด้วยองค์คุณคนละอย่างด้วยประการฉะนี้”

๖. ตโยธัมมสูตร

ว่าด้วยธรรม ๓ ประการที่เป็นเหตุให้พระพุทธเจ้าอุบัติ

{๗๖} [๗๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าธรรม ๓ ประการเหล่านี้จะไม่พึงมีในโลก ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าก็จะไม่อุบัติขึ้นในโลก ธรรมวินัยที่ตถาคต ประกาศไว้แล้วก็จะไม่พึงรุ่งเรืองในโลก ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ ชาติ ๑ ชรา ๑ มรณะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าธรรม ๓ ประการเหล่านี้แล