อธิปไตยสูตร เล่ม ๒๐

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เมาด้วยความเมาในความเป็นหนุ่มสาว ย่อมลาสิกขาสึกไป ภิกษุผู้เมาด้วยความเมาในความไม่มีโรค ย่อมลาสิกขาสึกไป หรือภิกษุผู้เมาด้วยความเมาในชีวิตย่อมลาสิกขาสึกไป”

ปุถุชนผู้มีความป่วยไข้ มีความแก่ และมีความตาย

เป็นธรรมดา ซึ่งมีอยู่ตามธรรมดา ย่อมรังเกียจกัน

ก็การที่เราพึงรังเกียจความป่วยไข้ ความแก่ และ

ความตายนี้ในหมู่สัตว์ซึ่งมีธรรมดาอย่างนี้ ข้อนั้นไม่

สมควรแก่เราผู้มีปกติอยู่อย่างนี้เลย

เรานั้นเป็นอยู่อย่างนี้ รู้จักธรรมที่หมดอุปธิ เห็น

เนกขัมมะโดยความเป็นธรรมเกษม ย่อมครอบงำความเมา

ในความไม่มีโรคในความเป็นหนุ่มสาวและในชีวิตได้ทั้งหมด

ความอุตสาหะได้เกิดแล้วแก่เราผู้เห็นนิพพานด้วย

ปัญญาอันยิ่ง บัดนี้เราเป็นผู้ไม่เหมาะที่จะกลับไปเสพกาม

อีก เราจักเป็นผู้ไม่ถอยหลัง จักเป็นผู้มีพรหมจรรย์เป็นที่

ไปในเบื้องหน้า

๑๐. อธิปเตยยสูตร

ว่าด้วยอธิปไตย ๓

{๔๗๙} [๘๙๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิปไตยมี ๓ ประการนี้ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ อัตตาธิปไตย ๑ โลกาธิปไตย ๑ ธรรมาธิปไตย ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อัตตาธิปไตยเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ก็เราออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตไม่ใช่เพราะเหตุแห่งจีวร ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งบิณฑบาต ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งเสนาสนะ เราออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตไม่ใช่เพราะเหตุแห่งความมีและความไม่มีอย่างนั้น ก็แต่ว่าเราเป็นผู้ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้มีทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์ท่วมทับแล้ว ไฉนการทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏ’ ก็การที่เราจะพึงแสวงหา กามที่ละได้แล้วออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตนั้นเป็นความเลวทรามอย่างยิ่ง

ข้อนั้นไม่เป็นการสมควรแก่เราเลย เธอย่อมพิจารณาเห็นว่า ‘ก็ความเพียรที่ปรารภแล้วจักไม่ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นแล้วจักไม่หลงลืม กายที่สงบระงับแล้วจักไม่กระวนกระวาย จิตที่เป็นสมาธิแล้วจักมีอารมณ์แน่วแน่’ ดังนี้ เธอทำตนเองแลให้เป็นใหญ่แล้วละอกุศล เจริญกุศล ละกรรมที่มีโทษ เจริญกรรมที่ไม่มีโทษ บริหารตนให้บริสุทธิ์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอัตตาธิปไตยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โลกาธิปไตยเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาเห็นว่า ‘ก็เราออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตไม่ใช่เพราะเหตุแห่งจีวร ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งบิณฑบาต

ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งเสนาสนะ เราออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งความมีและความไม่มีอย่างนั้น ก็แต่ว่าเราเป็นผู้ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส ครอบงำแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้มีทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์ท่วมทับแล้ว ไฉนการทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’ ก็เราบวชแล้วอย่างนี้พึงตรึกถึงกามวิตก (ความตรึกในทางกาม) บ้าง พยาบาทวิตก (ความตรึกในทางพยาบาท) บ้าง วิหิงสาวิตก (ความตรึกในทางเบียดเบียน) บ้าง ก็โลกสันนิวาสนี้ใหญ่โต

ในโลกสันนิวาสอันใหญ่โตย่อมจะมีสมณพราหมณ์ที่มีฤทธิ์ มีทิพยจักษุ รู้จิตของคนอื่นได้ สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมมองเห็นได้แม้แต่ไกล แม้ท่านอยู่ใกล้ ๆ ก็มองไม่เห็นท่าน และท่านย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งจิตด้วยจิต สมณพราหมณ์แม้เหล่านั้นก็พึงรู้เราดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ดูกุลบุตรผู้นี้สิ เขาเป็นผู้มีศรัทธาออก จากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตแล้ว แต่ยังเกลื่อนกล่นไปด้วยอกุศลธรรมอันเลวทรามอยู่เลย’ แม้เทวดาที่มีฤทธิ์ มีทิพยจักษุ รู้จิตของคนอื่นได้ก็มีอยู่ เทวดาเหล่านั้นย่อมมองเห็นได้แต่ไกล แม้ท่านอยู่ใกล้ ๆ ก็มองไม่เห็นท่าน และท่านย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งจิตด้วยจิต เทวดาเหล่านั้นก็พึงรู้เราดังนี้ว่า

‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ดูกุลบุตรนี้สิ เป็นผู้มีศรัทธาออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตแล้ว แต่ยังเกลื่อนกล่นไปด้วยอกุศลธรรมอันเลวทรามอยู่เลย’ เธอย่อมพิจารณาเห็นว่า ‘ก็ความเพียรที่เราปรารภแล้วจักไม่ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นแล้วจักไม่หลงลืม กายที่สงบระงับแล้วจักไม่กระวนกระวาย จิตที่เป็นสมาธิแล้วจักมีอารมณ์แน่วแน่’ ดังนี้ เธอจึงทำโลกให้เป็นใหญ่แล้ว ละอกุศล เจริญกุศล ละกรรมที่มีโทษ เจริญกรรมที่ไม่มีโทษ บริหารตนให้บริสุทธิ์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าโลกาธิปไตยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมาธิไตยเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี

อยู่ในเรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาว่า ‘ก็เราออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งจีวร ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งบิณฑบาต ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งเสนาสนะ เราออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งความมีและความไม่มีอย่างนั้น ก็แต่ว่าเราเป็นผู้ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้มีทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์ท่วมทับแล้ว ไฉนการทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ก็เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้อยู่เห็นอยู่ก็มีอยู่แล ก็แล

การที่เราบวชมาแล้วในธรรมวินัยอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วอย่างนี้ จะพึงเป็นผู้เกียจคร้าน มัวเมาประมาทอย่างนี้ ข้อนั้นไม่สมควรแก่เราเลย’ ดังนี้ เธอย่อมพิจารณาเห็นว่า ‘ก็ความเพียรที่เราปรารภแล้วจักไม่ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นแล้วจักไม่หลงลืม กายที่สงบระงับแล้วจักไม่กระวนกระวาย จิตที่เป็นสมาธิแล้วจักมีอารมณ์แน่วแน่’ ดังนี้ เธอจึงทำธรรมนั่นแหละให้เป็นใหญ่แล้วละอกุศล เจริญกุศล ละกรรมที่มีโทษ เจริญกรรมที่ไม่มีโทษ บริหารตนให้บริสุทธิ์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าธรรมาธิปไตยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิปไตยมี ๓ ประการนี้แล”

ขึ้นชื่อว่าความลับไม่มีในโลกสำหรับผู้ทำบาปกรรมไว้

ดูก่อนบุรุษ ตัวของท่านเองย่อมจะรู้ว่าจริงหรือเท็จ

แน่ะผู้เจริญ ท่านสามารถที่จะทำความดีได้หนอ แต่

มาหมิ่นตนเองเสีย อนึ่ง ท่านได้ปกปิดความชั่วซึ่งมีอยู่ใน

ตน เทวดาและพระตถาคตย่อมมองเห็นท่านผู้เป็นคนพาล

ประพฤติไม่สมํ่าเสมอในโลก

เพราะฉะนั้นแล คนที่มีตนเป็นใหญ่ควรมีสติเที่ยวไป

คนที่มีโลกเป็นใหญ่ ควรมีปัญญาและเพ่งพินิจ และคนที่

มีธรรมเป็นใหญ่ควรเป็นผู้ประพฤติโดยสมควรแก่ธรรม

มุนีผู้มีความบากนั้นอย่างจริงจังย่อมจะไม่เลวลง

อนึ่ง บุคคลใดมีความเพียร ข่มขี่มาร ครอบงำ

มัจจุราชได้แล้ว ถูกต้องธรรมอันเป็นที่สิ้นชาติ บุคคลผู้

เช่นนั้นย่อมเป็นผู้รู้แจ้งโลก มีปัญญาดี เป็นมุนีผู้หมด

ความทะยานอยากในธรรมทั้งปวง

จบ เทวทูตวรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สพรหมกสูตร ๒. อานันทสูตร

๓. สารีปุตตสูตร ๔. นิทานสูตร

๕. หัตถกสูตร ๖. เทวทูตสูตร

๗. ยมราชสูตร ๘. จุตมหาราชสูตร

๙. สุขุมาลสูตร ๑๐. อธิปเตยยสูตร

๕. จูฬวรรค

๑. สัมมุขีภาวสูตร

ว่าด้วยเหตุให้ประสพบุญมาก ๓ ประการ

{๔๘๐} [๘๙๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเป็นผู้มีธรรม ๓ ประการ กุลบุตรผู้มีศรัทธาจึงประสพบุญเป็นอันมาก ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ ศรัทธา ๑ ไทยธรรม ๑ ทักขิไณยบุคคล ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะ เป็นผู้มีธรรม ๓ ประการนี้ กุลบุตรผู้มีศรัทธาจึงประสพบุญเป็นอันมาก”

๒. ติฐานสูตร

ว่าด้วยลักษณะผู้มีศรัทธา ๓ ประการ

{๔๘๑} [๘๙๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พึงทราบบุคคลผู้มีศรัทธาเลื่อมใสโดย ฐานะ ๓ ประการ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ เป็นผู้ใคร่ที่จะเห็นท่านผู้มีศีล ๑ เป็นผู้ใคร่ที่จะฟังธรรม ๑ มีจิตปราศจากความตระหนี่อันเป็นมลทิน มี