พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · รถการวรรค
อปัณณกสูตร เล่ม ๒๐
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๕๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๑๐ ในรถการวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ รถการวรรค อปัณณกสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๑๗๙–๑๘๑
๖. อปัณณกสูตร
ว่าด้วยข้อปฏิบัติไม่ผิด
{๔๕๕} [๘๗๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติอปัณณกปฏิปทา และชื่อว่าเธอปรารภเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ๑ เป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ ๑ เป็นผู้ประกอบเนือง ๆ ในความตื่นตัวอยู่ ๑
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ... ฟังเสียงด้วยโสตะแล้ว ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะแล้ว ... ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้ว ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ
- ๑อปัณณกปฏิทา หมายถึงข้อปฏิบัติที่เรียกว่า อวิรุทธปฏิปทา ข้อปฏิบัติอันไม่ผิด เอกังสปฏิปทา ข้อปฏิบัติที่พ้นจากทุกข์โดยแน่นอน นิยยานิกปฏิปทา ข้อปฏิบัติอันเป็นเหตุนำออกจากทุกข์ การณปฏิปทา ข้อปฏิบัติอันเป็นเหตุดี สารปฏิปทา ข้อปฏิบัติอันเป็นแก่นสาร มัณฑปฏิปทา ข้อปฏิบัติอันดียิ่ง อปัจจนีกปฏิปทา ข้อปฏิบัติอันไม่ขัดต่อโลกุตตรธรรม อนุโลมปฏิปทา ข้อปฏิบัติอันคล้อยตามโลกุตตรธรรม ธัมมานุธัมมปฏิปทา ข้อปฏิบัติคือธรรมเบื้องต้นอันหนุนส่งธรรมเบื้องสูง เป็นข้อปฏิบัติอันเป็นเหตุให้ผู้ปฏิบัติ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาไม่เสื่อมจากมนุษยสมบัติ สวรรค์สมบัติ และนิพพานสมบัติ (องฺ.ติก.อ. ๙๐)
- ๒เหตุ แปลจากบทว่า โยนิ ซึ่งมีความหมาย ๓ อย่าง คือ ส่วนแห่งขันธ์ เหตุ และปัสสาวมรรค ในที่นี้ หมายถึงเหตุ (นัย องฺ.ติก.อ. ๙๐-๙๑)
- ๓อาสวะทั้งหลาย คำว่า อาสวะ มีความหมายหลายอย่าง แต่ในที่นี้หมายถึงอาสวะตามนัยอภิธรรม ซึ่งได้แก่ กิเลสที่หมักดองอยู่ในสันดาน ๔ อย่าง คือ กามาสวะ อาสวะคือกาม ภวาสวะ อาสวะคือภพ ทิฎฐาสวะ อาสวะคือทิฏฐิ และอวิชชาสวะ อาสวะคืออวิชชา (องฺ.ติก.อ. ๙๒)
เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรม อันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงบริโภคอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น มิใช่เพื่อจะมัวเมา มิใช่เพื่อความผ่องใส มิใช่เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอริยาบถ ความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุก จักมีแก่เรา ด้วยประการฉะนี้’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ประกอบเนือง ๆ ในความตื่นตัวอยู่อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในตอนกลางวัน ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลายด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ในตอนปฐมยามแห่งราตรี ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลายด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ในตอนมัชฌิมยามแห่งราตรี ย่อมสำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ มนสิการสัญญาที่จะ
- ๑สำเร็จสีหไสยา หมายถึงการนอนอย่างราชสีห์ คือนอนตะแคงขวาเป็นส่วนใหญ่ เพราะแสดงถึงความเรืองเดช กล่าวคือ พญาราชสีห์เมื่อจะนอน จะวางเท้าหน้าไว้ที่หนึ่ง เท้าหลังไว้อีกที่หนึ่ง แล้วสอดหางไว้ระหว่างขาอ่อน กำหนดว่าเท้าหน้า เท้าหลัง และหางอยู่เป็นที่แล้วจึงนอนวางหัวบนเท้าหน้าทั้งสอง แม้จะนอนทั้งวัน เมื่อจะตื่น ก็ไม่สะดุ้งตื่น แต่จะค่อย ๆ เงยหัวขึ้นกำหนด ว่าเท้าหน้าอยู่อย่างไร ถ้าไม่อยู่เหมือนเดิม ก็จะไม่พอใจว่า ‘นี้ผิดธรรมชาติของเจ้า ทั้งไม่เหมาะแก่ความเป็นสัตว์กล้าหาญ’ นอนอยู่ในที่นั้นนั่นแหละ ไม่ออกหากิน แต่เมื่อเท้าอยู่เหมือนเติม ก็จะลิงโลดใจว่า ‘นี้จึงเป็นธรรมชาติของเจ้าและเหมาะแก่ความเป็นสัตว์กล้าหาญ’ แล้วลุกขึ้นบิดกาย สลัดขนสร้อย บันลือสีหนาทสามครั้งแล้วออกหากิน (ม.มู.อ. ๒/๒๒๔-๒๒๕, สํ.ส.อ. ๗๖-๗๗)
ลุกขึ้น ในตอนปัจฉิมยามแห่งราตรี ย่อมรีบลุกขึ้นชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลายด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบเนือง ๆ ในการตื่นตัวอยู่อย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แลย่อมชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติอปัณณกปฏิปทา และชื่อว่าเธอปรารภเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลาย”
๗. อัตตพยาพาธสูตร
ว่าด้วยธรรมที่อำนวยให้เบียดเบียนและไม่เบียดเบียนตน
{๔๕๖} [๘๗๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายธรรม ๓ ประการนี้ย่อมเป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนเองด้วย เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นด้วย เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนและผู้อื่นทั้งสองฝ่ายด้วย ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ กายทุจริต ๑ วจีทุจริต ๑ มโนทุจริต ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แลย่อมเป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนเองด้วย เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นด้วย เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนและผู้อื่นทั้งสองฝ่ายด้วย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ย่อมไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนเอง ไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนและผู้อื่นทั้งสองฝ่าย ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ กายสุจริต ๑ วจีสุจริต ๑ มโนสุจริต ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แลย่อมไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนเอง ไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนและผู้อื่นทั้งสองฝ่าย”
จบ อปัณณกสูตร