ปเจตนสูตร เล่ม ๒๐

๕. ปเจตนสูตร

ว่าด้วยความคดของไม้กับของคน

{๔๕๔} [๘๖๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีแล้ว มีพระราชาพระองค์หนึ่งพระนามว่าปเจตนะ ครั้งนั้น พระเจ้าปเจตนะได้รับสั่งกะนายช่างรถว่า ‘สหายช่างรถ แต่นี้ไปอีก ๖ เดือน ฉันจักทำสงคราม เจ้าสามารถจะทำล้อคู่ใหม่ให้ฉันได้ไหม”นายช่างรถได้ทูลรับรองต่อพระเจ้าปเจตนะว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์สามารถจะทำถวายได้’ ครั้งนั้นแล นายช่างรถได้ทำล้อสำเร็จได้ข้างหนึ่งโดย ๖ เดือนหย่อน ๖ ราตรี

ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเจตนะตรัสเรียกนายช่างรถมาถามว่า ‘สหายช่างรถ แต่นี้ไปอีก ๖ วัน ฉันจักทำสงคราม ล้อคู่ใหม่เสร็จแล้วหรือ’

นายช่างรถกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ โดย ๖ เดือนหย่อนอยู่ ๖ ราตรีนี้แลล้อได้เสร็จไปแล้วข้างหนึ่ง’

พระเจ้าปเจตนะตรัสถามว่า ‘สหายช่างรถ ๖ วันนี้ เจ้าสามารถจะทำล้อข้างที่ ๒ ของฉันให้เสร็จได้ไหม’

นายช่างรถได้กราบทูลรับรองต่อพระเจ้าปเจตนะว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์สามารถทำให้เสร็จได้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล นายช่างรถทำล้อข้างที่ ๒ เสร็จโดย ๖ วันแล้วนำล้อคู่ใหม่เข้าไปเฝ้าพระเจ้าปเจตนะถึงที่ประทับ ครั้นแล้วกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ล้อคู่ใหม่ของพระองค์นี้เสร็จแล้ว’

พระเจ้าปเจตนะรับส่งถามว่า ‘ดูก่อนสหายช่างรถ ระหว่างล้อของเจ้าข้างที่เสร็จโดย ๖ เดือนหย่อน ๖ ราตรี กับอีกข้างหนึ่งเสร็จโดย ๖ วันนี้ มีอะไรที่แตกต่างกัน ฉันจะเห็นความแตกต่างกันของมันได้อย่างไร’

นายช่างรถกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ความแตกต่างของมันมีอยู่ ขอพระองค์จงทรงทอดพระเนตรความแตกต่างกันของมันเถิด’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้นแล นายช่างรถหมุนล้อข้างที่เสร็จโดย ๖ วันไป ล้อนั้นเมื่อถูกหมุนไป ก็หมุนไปได้เท่าที่นายช่างรถหมุนไป แล้วก็พลิกล้มลงกับพื้น นายช่างรถได้หมุนล้อข้างที่เสร็จโดย ๖ เดือนหย่อนอยู่ ๖ ราตรีไป ล้อนั้นเมื่อถูกหมุนไปก็หมุนไปได้เท่าที่นายช่างรถหมุนไป แล้วได้ตั้งอยู่เหมือนติดอยู่ในเพลาฉะนั้น

พระเจ้าปเจตนะตรัสถามว่า ‘ดูก่อนสหายช่างรถ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ล้อข้างที่เสร็จโดย ๖ วันนี้เมื่อถูกหมุนไปแล้ว จึงหมุนไปได้เท่าที่ท่านหมุนไป แล้วก็พลิกล้มลงไปกับพื้น และอะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ล้อข้างที่เสร็จโดย ๖ เดือนหย่อนอยู่ ๖ ราตรีนี้เมื่อถูกหมุนไปแล้ว จึงหมุนไปเท่าที่ท่านหมุนไป แล้วได้ตั้งอยู่เหมือนติดอยู่ในเพลาฉะนั้น’

นายช่างรถกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ กงก็ดี กำก็ดี ดุมก็ดี ของล้อข้างที่เสร็จแล้วโดย ๖ วันนี้ยังมีคด มีโทษ มียางฝาด เพราะกงก็ดี กำก็ดี ดุมก็ดี ยังมีคด มีโทษ มียางฝาด ฉะนั้น เมื่อข้าพระองค์หมุนไป จึงหมุนไปได้เท่าที่ข้าพระองค์หมุนไปแล้วพลิกล้มลงกับพื้น ขอเดชะ ส่วนกงก็ดี กำก็ดี ดุมก็ดี ของล้อข้างที่เสร็จโดย ๖ เดือนหย่อนอยู่ ๖ ราตรีนี้ ไม่คด ไม่มีโทษ ไม่มียางฝาด เพราะกงก็ดี กำก็ดี ดุมก็ดี ยังมีคด มีโทษ มียางฝาด ฉะนั้น เมื่อข้าพระองค์หมุนไปจึงหมุนไปได้เท่าที่ข้าพระองค์หมุนไป แล้วได้ตั้งอยู่เหมือนติด

อยู่ในเพลาฉะนั้น’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บางทีพวกเธอจะพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘สมัยนั้น นายช่างรถนั้นคงเป็นคนอื่น แต่ข้อนี้ไม่ควรเห็นดังนั้น สมัยนั้น เราได้เป็นนายช่างรถ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คราวนั้น เราเป็นคนฉลาดในความคดแห่งไม้ในโทษแห่งไม้ ในยางฝาดแห่งไม้ แต่มาบัดนี้ เราเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ฉลาดในความคดแห่งกาย ในโทษแห่งกาย ในยางฝาดแห่งกาย ฉลาดในความคดแห่งวาจา ในโทษแห่งวาจา ในยางฝาดแห่งวาจา ฉลาดในความคดแห่งใจ ในโทษแห่งใจ ในยางฝาดแห่งใจดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งยังละความคด แห่งกาย โทษแห่งกาย ยางฝาดแห่งกายไม่ได้ ยังละความคดแห่งวาจา โทษแห่งวาจา ยางฝาดแห่งวาจาไม่ได้ ยังละความคดแห่งใจ โทษแห่งใจ ยางฝาดแห่งใจไม่ได้ พวกเธอเป็นผู้ตกไปแล้วจากธรรมวินัยนี้ เหมือนกับล้อข้างที่เสร็จโดย ๖ วันฉะนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งละความคดแห่งกาย โทษแห่งกาย ยางฝาดแห่งกายได้แล้ว ละความคดแห่งวาจา โทษแห่งวาจา ยางฝาดแห่งวาจาได้แล้ว ละความคดแห่งใจ โทษแห่งใจ ยางฝาดแห่งใจได้แล้ว พวกเธอเป็นผู้ดำรงมั่นอยู่แล้วในธรรมวินัยนี้ เหมือนกับล้อข้างที่เสร็จโดย ๖ เดือนหย่อนอยู่ ๖ ราตรีฉะนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักละความคดแห่งกาย โทษแห่งกาย ยางฝาดแห่งกาย จักละความคดแห่งวาจา โทษแห่งวาจา ยางฝาดแห่งวาจา จักละความคดแห่งใจ โทษแห่งใจ ยางฝาดแห่งใจให้ได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษา อย่างนี้แล”

๖. อปัณณกสูตร

ว่าด้วยข้อปฏิบัติไม่ผิด

{๔๕๕} [๘๗๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติอปัณณกปฏิปทา และชื่อว่าเธอปรารภเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ๑ เป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ ๑ เป็นผู้ประกอบเนือง ๆ ในความตื่นตัวอยู่ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ... ฟังเสียงด้วยโสตะแล้ว ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะแล้ว ... ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้ว ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ