พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ · อานิสังสวรรค
๑๑. ตัณหาสูตร เล่ม ๒๒
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๗๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๑/๑๑ ในอานิสังสวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ อานิสังสวรรค ตัณหาสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๒ หน้า ๖๒๓–๖๒๕
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภพ ๓ นี้อันภิกษุละได้แล้ว และเธอ เป็นผู้มีสิกขาอันได้ศึกษา แล้วในไตรสิกขานี้ เมื่อนั้น ภิกษุนี้เรากล่าวว่าตัด ตัณหาได้ขาดแล้ว คลายสังโยชน์นี้ได้แล้ว ได้ทำที่สุดแห่งทุกข์เพราะละมานะ ได้โดยชอบ”
๑๑. ตัณหาสูตร
ว่าด้วยตัณหาและมานะ
{๓๗๗} [๑๐๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหา ๓ และมานะ ๓ ควรละตัณหา ๓ คืออะไรบ้าง คือ
(๑) กามตัณหา (๒) ภวตัณหา (๓) วิภวตัณหา
ตัณหา ๓ นี้ควรละ
มานะ ๓ คืออะไรบ้าง คือ
(๑) ความถือตัวว่าเสมอเขา
(๒) ความถือตัวว่าด้อยกว่าเขา
(๓) ความถือตัวว่าดีกว่าเขา
มานะ ๓ นี้ควรละ
- ๑กามตัณหา ตัณหาในกามคุณ หมายถึงความอยากในอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจ ความอยากได้กามคุณคือสิ่งสนองความต้องการทางประสาทสัมผัสทั้ง ๕ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) เป็น ชื่อของกามคุณ ๕ ภวตัณหา ตัณหาในภพ หมายถึงความอยากในภาวะของตัวตนที่จะได้จะ เป็นอย่างใดอย่างหนี่ง อยากเป็น อยากคงอยู่ตลอดไป ความติดใจอยู่ในรูปภพ อรูปภพ หรือติดใจ ในฌานสมาบัติ ซึ่งประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิ วิภวตัณหา ตัณหาในวิภพ หมายถึงความอยากใน ความพรากพ้นไปแห่งตัวตนจากความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งอันไม่น่าปรารถนา อยากทำลาย อยาก ให้ดับสูญ ซึ่งประกอบด้วยอุจเฉททิฏฐิ (นัย ที.ปา.อ. ๑๘๒, ที.ม.อ. ๙๘, สํ.ข.อ. ๒๙๐, อภิ.วิ.อ. ๑๑๙)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ตัณหา ๓ และมานะ ๓ นี้อันภิกษุละได้แล้ว เมื่อนั้น ภิกษุนี้เรากล่าวว่าตัดตัณหาได้ขาดแล้ว คลายสังโยชน์ได้ แล้ว ได้ทำที่สุดแห่งทุกข์เพราะละมานะได้โดยชอบ
จบ อานิสังสวรรคที่ ๕
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. ปาตุภาวสูตร ๒. อานิสังสสูตร
๓. อนิจจสูตร ๔. ทุกขสูตร
๕. อนัตตสูตร ๖. นิพพานสูตร
๗. อนวัฏฐิตสูตร ๘. อุกขิตตาสิกสูตร
๙. อตัมมยสูตร ๑๐. ภวสูตร
๑๑. ตัณหาสูตร
จบ ทุติยปัณณาสก์
วรรคที่ไม่ได้รวมเข้าในปัณณาสก์
(๑๑) ๑. ติกวรรค
๑. ราคสูตร
ว่าด้วยธรรมที่ควรละและควรเจริญ
{๓๗๘} [๑๐๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ธรรม ๓ ประการ คืออะไรบ้าง คือ
(๑) ราคะ (๒) โทสะ (๓) โมหะ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการอันภิกษุพึงให้เจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) อสุภะ อันภิกษุพึงให้เจริญเพื่อละราคะ
(๒) เมตตา อันภิกษุพึงให้เจริญเพื่อละโทสะ
(๓) ปัญญา อันภิกษุพึงให้เจริญเพื่อละโมหะ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้อันภิกษุพึงให้เจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้แล”
- ๑-๑-๑ในที่นี้ อสุภะ หมายถึงอสุภกัมมัฏฐาน คือการทำความเพียรฝึกอบรมจิตโดยใช้สภาพอันไม่งาม ของร่างกายหรือซากศพในสภาพต่าง ๆ เป็นอารมณ์พิจารณา เมตตา หมายถึงเมตตากัมมัฏฐาน คือการทำความเพียรฝึกอบรมจิตโดยการแผ่เมตตาไปในสรรพสัตว์ให้เป็นอารมณ์ ปัญญา หมาย ถึงปัญญาในอริยมรรคพร้อมทั้งวิปัสสนา (องฺ.ฉกฺก.อ. ๑๕๗)
จบ ๑๑. ตัณหาสูตร