๑. นาคสูตร เล่ม ๒๒

เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ, สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ “อายามานนฺท เยน ปุพฺพาราโม มิคารมาตุปาสาโท เตนุปสงฺกมิสฺสาม ทิวา วิหารายา”ติ. “เอวํ ภนฺเต”ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺจสฺโสสิ.

อถ โข ภควา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ เยน ปุพฺพาราโม มิคารมาตุปาสาโท เตนุปสงฺกมิ. อถ โข ภควา สายณฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ “อายามานนฺท เยน ปุพฺพโกฏฺฐโก เตนุปสงฺกมิสฺสาม คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุนฺ”ติ. “เอวํ ภนฺเต”ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข ภควา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ เยน ปุพฺพโกฏฺฐโก เตนุปสงฺกมิ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุํ. ปุพฺพโกฏฺฐเก คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เอกจีวโร อฏฺฐาสิ คตฺตานิ ปุพฺพสทิสานิ กุรุมาโน. (๑)

เตน โข ปน สมเยน รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส เสโต นาม นาโค มหาตุริย ตาฬิตวาทิเตน (๒) ปุพฺพโกฏฺฐกา ปจฺจุตฺตรติ, อปิสฺสุ ตํ ชโน ทิสฺวา เอวมาห “อภิรูโป วต โภ รญฺโญ นาโค, ทสฺสนีโย วต โภ รญฺโญ นาโค, ปาสาทิโก วต โภ รญฺโญ นาโค, กายุปปนฺโน วต โภ รญฺโญ นาโค”ติ. เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อุทายี ภควนฺตํ เอตทโวจ “หตฺถิเมว นุ โข ภนฺเต มหนฺตํ พฺรหนฺตํ (๓) กายุปปนฺนํ ชโน ทิสฺวา เอวมาห “นาโค วต โภ นาโค”ติ อุทาหุ อญฺญมฺปิ กญฺจิ มหนฺตํ พฺรหนฺตํ กายุปปนฺนํ ชโน ทิสฺวา เอวมาห “นาโค วต โภ นาโค”ติ. หตฺถิมฺปิ โข อุทายิ มหนฺตํ พฺรหนฺตํ กายุปปนฺนํ ชโน ทิสฺวา เอวมาห “นาโค วต โภ นาโค”ติ. อสฺสมฺปิ โข อุทายิ มหนฺตํ พฺรหนฺตํ ฯเปฯ โคณมฺปิ โข อุทายิ มหนฺตํ พฺรหนฺตํ ฯเปฯ อุรคมฺปิ (๔) โข อุทายิ มหนฺตํ พฺรหนฺตํ ฯเปฯ รุกฺขมฺปิ โข อุทายิ มหนฺตํ พฺรหนฺตํ ฯเปฯ มนุสฺสมฺปิ โข อุทายิ มหนฺตํ พฺรหนฺตํ กายุปปนฺนํ ชโน ทิสฺวา เอวมาห “นาโค วต โภ นาโค”ติ. อปิ จุทายิ โย สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อาคุํ น กโรติ กาเยน วาจาย มนสา, ตมหํ “นาโค”ติ พฺรูมีติ.

อจฺฉริยํ ภนฺเต, อพฺภุตํ ภนฺเต, ยาว สุภาสิตญฺจิทํ ภนฺเต ภควตา. อปิ จุทายิ โย สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อาคุํ น กโรติ กาเยน วาจาย มนสา, ตมหํ “นาโค”ติ พฺรูมีติ. อิทญฺจ ปนาหํ ภนฺเต ภควตา สุภาสิตํ อิมาหิ คาถาหิ อนุโมทามิ:-

มนุสฺสภูตํ สมฺพุทฺธํ อตฺตทนฺตํ สมาหิตํ

อิริยมานํ พฺรหฺมปเถ จิตฺตสฺสูปสเม รตํ.

ยํ มนุสฺสา นมสฺสนฺติ สพฺพธมฺมาน ปารคํํ

เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺติ อิติ เม อรหโต สุตํ.

สพฺพสญฺโญชนาตีตํ วนา นิพฺพาน มาคตํ (๕)

กาเมหิ เนกฺขมฺมรตํ (๖) มุตฺตํ เสลาว กญฺจนํ.

สพฺเพ อจฺจรุจี นาโค หิมวาญฺเญ สิลุจฺจโย (๗)

สพฺเพสํ นาคนามานํ สจฺจนาโม อนุตฺตโร.

นาคํ โว กิตฺตยิสฺสามิ น หิ อาคุํ กโรติ โส

โสรจฺจํ อวิหึสา จ ปาทา นาคสฺส เต ทุเว.

ตโป จ พฺรหฺมจริยํ จรณา นาคสฺส ตฺยาปเร

สทฺธาหตฺโถ มหานาโค อุเปกฺขาเสตทนฺตวา.

สติ คีวา สิโร ปญฺญา วีมํสา ธมฺมจินฺตนา

ธมฺมกุจฺฉิสมาตโป วิเวโก ตสฺส วาลธิ.

โส ฌายี อสฺสาสรโต อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโต (๘)

คจฺฉํ สมาหิโต นาโค ฐิโต นาโค สมาหิโต.

เสยฺยํ สมาหิโต นาโค นิสินฺโนปิ สมาหิโต

สพฺพตฺถ สํวุโต นาโค เอสา นาคสฺส สมฺปทา.

ภุญฺชติ อนวชฺชานิ สาวชฺชานิ น ภุญฺชติ

ฆาสอจฺฉาทนํ ลทฺธา สนฺนิธึ ปริวชฺชเย. (๙)

สญฺโญชนํ อณุํ ถูลํ สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนํ

เยน เยเนว คจฺฉติ อนเปกฺโขว คจฺฉติ.

ยถาปิ อุทเก ชาตํ ปุณฺฑรีกํ จ วฑฺฒติ

นุปลิปฺปติ โตเยน สุจิคนฺธํ มโนรมํ.

ตเถว โลเก สุชาโต พุทฺโธ โลเก วิหรติ

นุปลิปฺปติ โลเกน โตเยน ปทุมํ ยถา.

มหาคคินีว ชลิโต (๑๐) อนาหารูปสมฺมติ

สงฺขาเรสูปสนฺเตสุ นิพฺพุโตติ ปวุจฺจติ.

อตฺถสฺสายํ วิญฺญาปนี อุปมา วิญฺญูหิ เทสิตา

วิญฺญสฺสนฺติ มหานาคา นาคํ นาเคน เทสิตํ.

วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห อนาสโว

สรีรํ วิชหํ นาโค ปรินิพฺพิสฺสติ อนาสโวติ. ปฐมํ.

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงสาวัตถี ครั้นเสด็จกลับจากบิณฑบาตภายหลังเสวยพระกระยาหารเสร็จแล้ว ได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังปราสาทมิคารมาตา ณ บุพพารามวิหาร เพื่อพักกลางวัน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมกับท่านพระอานนท์ได้เสด็จเข้าไปยังปราสาท ของมิคารมาตา ณ บุพพารามวิหาร ต่อมาในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออก จากที่หลีกเร้น ได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “มาเถิด อานนท์ เราจัก เข้าไปยังท่าน้ำปุพพโกฏฐกะเพื่อสรงน้ำ” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมกับท่านพระอานนท์ ได้เสด็จเข้าไปยังท่าน้ำ ปุพพโกฏฐกะเพื่อสรงน้ำ ครั้นแล้ว เสด็จขึ้นมามีจีวรผืนเดียวผึ่งพระวรกายอยู่

สมัยนั้น พระเศวตกุญชร ของพระเจ้าปเสนทิโกศล ขึ้นจากท่าน้ำปุพพโกฏฐกะ เพราะเสียงดนตรีใหญ่ที่เขาตีประโคม เหล่าชนเห็นช้างนั้นแล้วจึงกล่าวชมอย่างนี้ว่า “นาคของพระราชาช่างงามยิ่งนัก นาคของพระราชาช่างน่าดู นาคของพระราชาช่างน่าเลื่อมใส นาคของพระราชามีอวัยวะสมบูรณ์”เมื่อมหาชนกล่าวชมอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายี ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนทั้งหลายเห็นช้างเชือกใหญ่ สูง มีอวัยวะสมบูรณ์เท่านั้นหรือ จึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘นาค น่าอัศจรรย์จริง ท่านผู้เจริญ นาค น่าอัศจรรย์จริง’ หรือว่าเห็นสัตว์ชนิดอื่นที่ใหญ่ สูง มีอวัยวะสมบูรณ์จึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า

‘นาค น่าอัศจรรย์จริง ท่านผู้เจริญ นาคน่าอัศจรรย์จริง’พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อุทายี คนทั้งหลายเห็นช้างเชือกใหญ่ สูง มีอวัยวะสมบูรณ์ จึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘นาค น่าอัศจรรย์จริง ท่านผู้เจริญ นาค น่าอัศจรรย์จริง’ บ้าง เห็นม้าตัวใหญ่ สูง ฯลฯ เห็นโคตัวใหญ่ สูง ฯลฯ เห็นงูตัวใหญ่ ยาว ฯลฯ เห็นต้นไม้ใหญ่ สูง ฯลฯ เห็นมนุษย์ผู้มีร่างกายใหญ่ สูง มีอวัยวะสมบูรณ์ จึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘นาค น่าอัศจรรย์จริง ท่านผู้เจริญ นาค น่าอัศจรรย์จริง’ บ้างอุทายี แต่เราเรียกบุคคลผู้ไม่ทำความชั่วทางกาย ทางวาจา ทางใจ ในโลกนี้ พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์เทวดา และมนุษย์นั้นว่า ‘นาค”ท่านพระอุทายีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคย ปรากฏ พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘อุทายี เราเรียกบุคคลผู้ไม่ทำความชั่ว ทางกาย ทางวาจา ทางใจ ในโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่ สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ว่า ‘นาค”ท่านพระอุทายีได้กราบทูลต่อไปว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ ขออนุโมทนาภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วนี้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

ข้าพระองค์ได้สดับมาจากพระองค์ผู้เป็นพระอรหันต์ว่า

มนุษย์ทั้งหลายนอบน้อมพระสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นมนุษย์

ทรงฝึกพระองค์แล้ว มีพระทัยตั้งมั่นแล้ว

ผู้ทรงดำเนินไปในทางประเสริฐ

ผู้ทรงยินดีในความสงบแห่งจิต

ผู้ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง

แม้เทวดาทั้งหลายก็นอบน้อมพระสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ผู้ทรงก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวงได้

ทรงบรรลุนิพพานซึ่งเป็นทางออกจากป่าคือกิเลส

ผู้ทรงยินดีในเนกขัมมะ

ผู้หลุดพ้นแล้ว เหมือนทองคำที่พ้นจากหิน

พระองค์ผู้ทรงพระนามว่านาค รุ่งเรืองล่วงสรรพสัตว์

เหมือนภูเขาหิมพานต์ที่สูงกว่าภูเขาลูกอื่น ๆ

พระองค์ผู้ทรงพระนามว่านาคอันเป็นพระนามจริง

ที่ยอดเยี่ยมกว่าเทวดาผู้มีนามว่านาคทุกจำพวก

ข้าพระองค์จักประกาศพระองค์ผู้ทรงพระนามว่านาค

เพราะพระองค์ไม่ทรงทำความชั่ว

พระองค์ผู้ทรงพระนามว่านาค

ทรงมีโสรัจจะและอวิหิงสาเป็นเท้าหน้าทั้งสอง

ทรงมีตบะและพรหมจรรย์ เป็นเท้าหลังทั้งสอง

ทรงเป็นดุจช้างตัวประเสริฐ

ทรงมีศรัทธาเป็นงวง มีอุเบกขาเป็นงาขาว

มีสติเป็นคอ มีปัญญาเป็นเศียร

มีการสอดส่องธรรมเป็นปลายงวง

มีธรรมเครื่องเผากิเลสเป็นท้อง มีวิเวกเป็นหาง

พระองค์ผู้ทรงมีฌาน ทรงยินดีลมอัสสาสะปัสสาสะ

ทรงมีจิตตั้งมั่นดีภายใน

ดำเนินไปก็ทรงมีจิตตั้งมั่น ประทับยืนก็ทรงมีจิตตั้งมั่น

บรรทมก็ทรงมีจิตตั้งมั่น ประทับนั่งก็ทรงมีจิตตั้งมั่น

ทรงสำรวมแล้วในทวารทั้งปวง

นี้เป็นสมบัติของพระองค์ผู้ทรงพระนามว่านาค

พระองค์ผู้ทรงพระนามว่านาค

เสวยแต่สิ่งที่ไม่มีโทษ ไม่เสวยสิ่งที่มีโทษ

ได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มแล้ว

ทรงเว้นการสะสม

ทรงตัดสังโยชน์เครื่องผูกพันน้อยใหญ่ทั้งปวงได้

จะเสด็จไป ณ ที่ใด ๆ ก็ไม่มีความห่วงใยเสด็จไปในที่นั้น ๆ

ดอกบัวขาว มีกลิ่นหอม

น่ารื่นรมย์ใจ เกิดในน้ำ

เจริญในน้ำ ไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ ฉันใด

พระองค์ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

ทรงอุบัติดีแล้วในโลก เป็นพระพุทธเจ้าในโลก

แต่ไม่ติดอยู่กับโลก

เหมือนดอกบัวหลวงไม่เปียกน้ำ ฉะนั้น

ไฟกองใหญ่ลุกโชนโชติช่วง

ย่อมดับเพราะหมดเชื้อ ฉันใด

พระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

เมื่อสังขารทั้งหลายสงบระงับไปแล้ว

ชาวโลกก็เรียกกันว่าทรงนิพพานแล้ว

ข้ออุปมาที่ให้รู้เนื้อความชัดแจ้งนี้

อันวิญญูชนทั้งหลายแสดงไว้แล้ว

พระอรหันต์ทั้งหลายผู้เป็นมหานาค

จักรู้แจ้งพระองค์ผู้ทรงพระนามว่านาค

ที่ท่านผู้เป็นนาคแสดงไว้แล้ว

พระองค์ผู้ทรงพระนามว่านาค

ทรงปราศจากราคะ ปราศจากโทสะ

ปราศจากโมหะ ไม่มีอาสวะ

เมื่อทรงละสรีระ จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะ ปรินิพพาน”

นาคสูตรที่ ๑ จบ