พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปฐมปัณณาสก์ · ภัณฑคามวรรค
ขตสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในภัณฑคามวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ ภัณฑคามวรรค ขตสูตร ที่ ๑ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๑ หน้า ๔–๖
ผู้ที่เคลื่อนไปแล้วจากพระธรรมวินัยนี้ชื่อว่าผู้ตกไป ผู้
ที่ตกไปแล้วชื่อว่าผู้เคลื่อนไป ผู้ที่กำหนัดเพราะราคะชื่อว่า
ผู้กลับมาอีก กิจที่ควรทำก็ทำเสร็จแล้ว สิ่งที่ควรยินดีก็
ยินดีแล้ว ความสุขก็ได้บรรลุแล้วด้วยความสุข
๓. ปฐมขตสูตร
ว่าด้วยธรรมที่ทำคนให้เป็นพาลและบัณฑิต
{๓}[๓] “ดูก่อนภิกษทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการจัดเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด ไม่ใช่สัตบุรุษ ย่อมบริหารตนให้ถูกกำจัดให้ถูกทำลายเป็นไปกับด้วยโทษ ถูกผู้รู้ตำหนิ ทั้งประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมาก ธรรม ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) ไม่ใคร่ครวญสืบสวนให้รอบคอบเสียก่อน กล่าวสรรเสริญคุณ
ผู้ที่ควรติเตียน
(๒) ไม่ใคร่ครวญสืบสวนให้รอบคอบเสียก่อน กล่าวติเตียนผู้ที่
ควรสรรเสริญ
(๓) ไม่ใคร่ครวญสืบสวนให้รอบคอบเสียก่อน ยังความเลื่อมใสให้
เกิดในฐานะที่ไม่ควรเลื่อมใส
(๔) ไม่ใคร่ครวญสืบสวนให้รอบคอบเสียก่อน ยังความไม่เลื่อมใส
ให้เกิดในฐานะที่ควรเลื่อมใส
- ๑ความสุขก็ได้บรรลุแล้วด้วยความสุข หมายถึงบรรลุความสุขที่ประณีตขึ้นตามลำดับ กล่าวคือ บรรลุทิพยสุขด้วยความสุขอันเป็นของมนุษย์ บรรลุความสุขในวิปัสสนาด้วยความสุขที่เกิดจากฌาน บรรลุความสุขที่ประกอบด้วยอริยมรรคด้วยความสุขในวิปัสสนา บรรลุความสุขที่ประกอบด้วยอริยผลด้วยความสุขที่ประกอบด้วยอริยมรรค และบรรลุนิพพานสุขด้วยความสุขที่ประกอบด้วยอริยผล (องฺ.จตุกก.อ. ๒๘๐)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้แลจัดเป็น
คนเขลา ไม่ฉลาด ไม่ใช่สัตบุรุษ ย่อมบริหารตนให้ถูกกำจัด ให้ถูกทำลาย เป็นไปกับด้วยโทษ ถูกผู้รู้ตำหนิ ทั้งประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมาก
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการจัดเป็น
บัณฑิต เป็นผู้ฉลาด เป็นสัตบุรุษ ย่อมบริหารตนไม่ให้ถูกกำจัด ไม่ให้ถูก
ทำลาย ไม่มีโทษ ไม่ถูกผู้รู้ตำหนิ ทั้งประสพบุญเป็นอันมาก ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) ใคร่ครวญสืบสวนรอบคอบก่อนแล้วกล่าวติเตียนผู้ที่ควรติเตียน
(๒) ใคร่ครวญสืบสวนรอบคอบก่อนแล้วกล่าวสรรเสริญผู้ที่ควร
สรรเสริญ
(๓) ใคร่ครวญสืบสวนรอบคอบก่อนแล้วยังความไม่เลื่อมใสให้เกิด
ในฐานะที่ไม่ควรเลื่อมใส
(๔) ใคร่ครวญสืบสวนรอบคอบก่อนแล้วยังความเลื่อมใสให้เกิดใน
ฐานะที่ควรเลื่อมใส
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้แลจัดเป็น
บัณฑิต เป็นผู้ฉลาด เป็นสัตบุรุษ ย่อมบริหารตนไม่ให้ถูกกำจัด ไม่ให้ถูก
ทำลาย ไม่มีโทษ ไม่ถูกผู้รู้ตำหนิ ทั้งประสพบุญเป็นอันมาก
ผู้ที่สรรเสริญคนที่ควรนินทา หรือนินทาคนที่ควร
สรรเสริญ ย่อมก่อโทษเพราะปาก เขาย่อมไม่ได้รับความ
สุขเพราะโทษที่ก่อขึ้นนั้น
- ๑ย่อมประสพสิ่งไม่เป็นบุญ (อปุญฺญํ ปสวติ) คำว่า ประสพ ในที่นี้หมายถึงได้รับผลเป็นความทุกข์หรือก่อให้เกิดผลเป็นบาปอกุศลต่าง ๆ (ปสวนฺติ = ปฏิลภนฺติ : องฺ.ติก.อ. ๑๔๘)
ความปราชัยถึงต้องเสียทรัพย์ในเวลาเล่นการพนันยัง
มีโทษเพียงเล็กน้อย ส่วนผู้ที่มีใจประทุษร้ายในท่านผู้
ปฏิบัติดีนี้มีโทษมากกว่า
บุคคลที่กล่าววาจาชั่วและตั้งใจชั่วไว้ ชอบติเตียน
พระอริยเจ้า ย่อมตกนรกตลอดกาลอายุประมาณ ๑๓๖,๐๐๐
๔. ทุติยขตสูตร
ว่าด้วยเป็นพาลและบัณฑิตเพราะปฏิบัติต่อคน ๔ ประเภท
{๔} [๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ปฏิบัติผิดในบุคคล ๔ ประเภทจัดเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด ไม่ใช่สัตบุรุษ ย่อมบริหารตนให้ถูกจำกัด ให้ถูกทำลายเป็นไปกับด้วยโทษ ถูกผู้รู้ตำหนิ ทั้งประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมาก บุคคล๔ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ มารดา ๑ บิดา ๑ พระตถาคต ๑ สาวกของ
- ๑นิรัพพุทะ เป็นชื่อจำนวนนับกัปที่ใช้หลักกำหนดนับ (สังขยา) ไว้สูง (องฺ.ทสก.อ. ๓๖๖) หรือเท่ากับ ๑ แล้วมี ๐ ตามหลัง ๖๓ ตัว บ้างว่า ๑๐๐ ล้าน (พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หน้า ๔๕๐ นิรัพพุท)
- ๒อัพพุทะ หรืออัพพุท ชื่อสังขยาจำนวนหนึ่ง คือ ร้อยแสนพินทุ เป็น ๑ อัพพุท หรือโกฏิยกกำลัง ๘ หรือเลข ๑ มี ๐ ตามหลัง ๕๖ ตัว (พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หน้า ๙๓๕)
- อนึ่ง ระยะเวลา ๒๐ อัพพุทนรก เท่ากับ ๑ นิรัพพุทนรก {สํ.ส. (แปล) ๑๕/๑๘๑/๒๕๗} ทั้งนิรัพพุทะ และอัพพุทะ เป็นชื่อนรกที่อยู่ในอเวจีมหานรก หรือเป็นนรกเล็กอยู่ในนรกใหญ่ ไม่มีสถานที่ตั้งแยกส่วนเป็นนรกต่างหาก แต่เป็นชื่อที่กำหนดขึ้นด้วยระยะเวลาที่สัตว์นรกต้องหมกไหม้อยู่ในอเวจีมหานรกตามความยาวนานจากน้อยไปหามากไปตามลำดับ เช่น ๑ อัพพุทนรก ก็หมายถึงว่าสัตว์นรกผู้นั้นได้รับกรรมคือหมกไหม้อยู่ในอเวจีมหานรกโดยการนับชิ้นเนื้อเป็นเครื่องบอกระยะเวลาว่าจะครบ ๑ อัพพุทนรกเมื่อไร (นัย สํ.ส.อ. ๒๐๗, องฺ.ทสก.อ. ๓๖๖)
จบ ขตสูตร ที่ ๑