อปริหานิสูตร เล่ม ๒๑

ดอกบัวตั้งอยู่พ้นน้ำย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยนํ้า ฉันใด

เราก็ย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยโลก ฉันนั้น ดูก่อนพราหมณ์

เพราะฉะนั้น เราจึงเป็นพุทธะ

๗. อปริหานิยสูตร

ว่าด้วยอปริหานิยธรรม ๔ ประการ

{๓๗} [๓๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการเป็นผู้ไม่ควรเสื่อม ชื่อว่าอยู่ใกล้นิพพานทีเดียว ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล

(๒) เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

(๓) เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ

(๔) เป็นผู้ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นอย่างไร คือ

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล คือ เป็นผู้สำรวมระวังในพระปาติโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้มีประมาณน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอย่างไรคือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่น

ด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะอย่างไร คือ ภิกษุ

ในธรรมวินัยนี้พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงฉันอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อความผ่องใส เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอิริยาบถ ความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุกจักมีแก่เราด้วยประการฉะนี้’ ดังนี้ ภิกษุเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่

อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในตอนกลางวันย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลายด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ในตอนปฐมยามแห่งราตรีย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลายด้วยการเดินจงกรมด้วยการนั่ง ในตอนมัชฌิมยามแห่งราตรีย่อมสำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ช้อน

เท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ มนสิการสัญญาที่จะลุกขึ้น ในตอน

ปัจฉิมยามแห่งราตรีย่อมรีบลุกขึ้นชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลายด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ภิกษุเป็นผู้ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่อย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้แลเป็นผู้ไม่

ควรเสื่อม ชื่อว่าอยู่ใกล้นิพพานทีเดียว

ภิกษุผู้ดำรงอยู่ในศีล สำรวมในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้

ประมาณในโภชนะ และประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่

ภิกษุผู้มีความเพียรอยู่อย่างนี้ ไม่เกียจคร้านตลอดวัน

และคืน บำเพ็ญกุศลธรรมเพื่อถึงความเกษมจากโยคะอยู่

ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาทหรือมีปกติเห็นภัยใน

ความประมาท เป็นผู้ไม่ควรที่จะเสื่อม ชื่อว่าอยู่ใกล้

นิพพานทีเดียว

๘. ปฏิลีนสูตร

ว่าด้วยธรรมเป็นเครื่องหลีกเร้น

{๓๘} [๓๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีทิฏฐิสัจจะแต่ละอย่างอันบรรเทาได้แล้ว มีการแสวงหาทั้งปวงอันสละแล้ว มีกายสังขารสงบแล้ว เราเรียกว่าเป็นผู้หลีกเร้นอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้มีทิฏฐิสัจจะแต่ละอย่างอันบรรเทาได้

แล้วอย่างไร คือ ทิฏฐิสัจจะแต่ละอย่างเป็นอันมากของสมณพราหมณ์จำนวนมากเหล่าใด คือ ‘ความเห็นว่าโลกเที่ยงหรือไม่เที่ยง โลกมีที่สุดหรือไม่มีที่สุด ชีวะก็อันนั้นสรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะก็อย่างหนึ่งสรีระก็อย่างหนึ่งสัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก หรือว่าสัตว์หลังจากตายไปไม่เกิดอีก สัตว์หลังจากตายไปเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี หรือว่าสัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิด