โทณสูตร เล่ม ๒๑

บุคคลนั้นเป็นผู้ฉลาดในธรรมอันเป็นทางและมิใช่ทาง

ผู้ทำกิจเสร็จแล้ว หาอาสวะมิได้ เป็นผู้รู้แล้ว มีสรีระใน

ภพเป็นที่สุด เรากล่าวว่าเป็นมหาบุรษ

๖. โทณสูตร

ว่าด้วยโทณพราหมณ์พบพระพุทธองค์ครั้งแรก

{๓๖} [๓๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จทางไกลในระหว่างเมือง

อุกอัฏฐะกับเมืองเสตัพยะ แม้โทณพราหมณ์ก็เดินทางไกลในระหว่างเมืองอุกอัฏฐะกับเมืองเสตัพยะ โทณพราหมณ์ได้เห็นรอยกงจักรในรอยพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าซึ่งมีซี่พันหนึ่ง มีทั้งกงและดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ครั้นแล้วจึงรำพึงว่า “อัศจรรย์จริงหนอ ท่านผู้เจริญ น่าแปลกจริงหนอ ท่านผู้เจริญ รอยเท้าเหล่านี้ชะรอยจักไม่ใช่รอยเท้ามนุษย์,,

ขณะนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จแวะออกจากทาง ประทับนั่งขัด

สมาธิ ตั้งพระกายตรง ดำรงพระสติไว้เฉพาะหน้าอยู่ที่โคนไม้ต้นหนึ่ง ครั้งนั้นโทณพราหมณ์ติดตามรอยพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าไป ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่ง ซึ่งเป็นผู้น่าพอใจ ควรแก่ความเลื่อมใส มีพระอินทรีย์สงบ มีพระทัยสงบ ถึงความฝึกฝนและความสงบอันยอดเยี่ยม ทรงฝึกพระองค์แล้ว ทรงคุ้มครองพระองค์แล้ว ทรงสำรวมอินทรีย์เป็นผู้ประเสริฐ ครั้นแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแล้วได้ทูลถามว่า “ท่านผู้เจริญเป็นเทวดาหรือ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เรามิใช่เทวดาดอก พราหมณ์”

“ท่านผู้เจริญเป็นคนธรรพ์หรือ”

“เรามิใช่เป็นคนธรรพ์ดอก พราหมณ์”

“ท่านผู้เจริญเป็นยักษ์หรือ”

“เรามิใช่เป็นยักษ์ดอก พราหมณ์”

“ท่านผู้เจริญเป็นมนุษย์หรือ”

“เรามิใช่เป็นมนุษย์ดอก พราหมณ์”

“ท่านถูกข้าพเจ้าถามว่า ‘ท่านผู้เจริญเป็นเทวดาหรือ ก็ตอบว่าไม่ใช่

ถูกถามว่าเป็นคนธรรพ์หรือ ก็ตอบว่าไม่ใช่ ถูกถามว่าเป็นยักษ์หรือ ก็ตอบว่าไม่ใช่ ถูกถามว่าเป็นมนุษย์หรือ ก็ตอบว่าไม่ใช่ ถ้าอย่างนั้น ท่านผู้เจริญเป็นอะไรกันแน่”

“ดูก่อนพราหมณ์ เราพึงเป็นเทวดาเพราะยังละอาสวะเหล่าใดไม่ได้อาสวะเหล่านั้นเราละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนพราหมณ์ เราพึงเป็นคนธรรพ์...

เราพึงเป็นยักษ์... เราพึงเป็นมนุษย์เพราะยังละอาสวะเหล่าใด

ไม่ได้ อาสวะเหล่านั้นเราละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริก ที่เกิดในน้ำ เจริญในนํ้า

ตั้งอยู่พ้นน้ำ แต่นํ้ามิได้แปดเปื้อน ฉันใด เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน เกิดในโลกเติบโตขึ้นในโลก อยู่ครอบงำในโลก แต่โลกมิได้แปดเปื้อน ดูก่อนพราหมณ์ท่านจงทรงจำเราไว้ว่าเป็นพุทธะ

ความบังเกิดเป็นเทวดาหรือคนธรรพ์ผู้เหาะได้พึงมีแก่

เราเพราะอาสวะใด เราพึงถึงความเป็นยักษ์ และเข้าถึง

ความเป็นมนุษย์เพราะอาสวะใด อาสวะเหล่านั้นของเรา

สิ้นไปแล้ว เรากำจัดเสียแล้ว ทำให้ปราศจากเครื่องผูกแล้ว

ดอกบัวตั้งอยู่พ้นน้ำย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยนํ้า ฉันใด

เราก็ย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยโลก ฉันนั้น ดูก่อนพราหมณ์

เพราะฉะนั้น เราจึงเป็นพุทธะ

๗. อปริหานิยสูตร

ว่าด้วยอปริหานิยธรรม ๔ ประการ

{๓๗} [๓๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการเป็นผู้ไม่ควรเสื่อม ชื่อว่าอยู่ใกล้นิพพานทีเดียว ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล

(๒) เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

(๓) เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ

(๔) เป็นผู้ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นอย่างไร คือ

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล คือ เป็นผู้สำรวมระวังในพระปาติโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้มีประมาณน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอย่างไรคือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่น