๘. อาทิตตปริยายสูตร เล่ม ๑๘

“ดูก่อนท่านอุทายี มโนวิญญาณนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก เปิดเผยประกาศแล้วโดยปริยายนี้แลว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ วิญญาณนี้เป็นอนัตตา’ ดังนี้

ดูก่อนท่านอุทายี

{๓๐๒} บุรุษผู้ต้องการแก่นไม้เที่ยวเสาะแสวงหาแก่นไม้ ถือเอาขวานที่คมเข้าไปสู่ป่า พบต้นกล้วยใหญ่ ตรง ใหม่ ไม่รุงรังในป่านั้นพึงตัดที่โคนต้นแล้วตัดที่ปลาย ครั้นแล้วลอกกาบออก แม้กระพี้ที่ต้นกล้วยนั้นก็ไม่พบ ที่ไหนจะพบแก่นได้ ฉันใด ดูก่อนท่านอุทายี ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นอัตตาหรือสิ่งเกี่ยวเนื่องด้วยอัตตาในผัสสายตนะ ๖ ไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ก็ปรินิพพานเฉพาะตนโดยแน่แท้ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้’

๘. อาทิตตปริยายสูตร

ว่าด้วยอาทิตตปริยายและธรรมปริยาย

{๓๐๓} [๒๓๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายชื่ออาทิตตปริยายแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมบรรยายนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมบรรยายชื่ออาทิตตปริยายเป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลแทงจักขุนทรีย์ด้วยหลาวเหล็กอันร้อน มีไฟติดลุกโพลงยังดีกว่า การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะ ในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุจะดีอะไร วิญญาณที่ถูกความยินดีในนิมิตผูกไว้ก็ดี ที่ถูกความยินดีในอนุพยัญชนะผูกไว้ก็ดี เมื่อตั้งอยู่พึงตั้งอยู่ได้ ถ้าบุคคลพึงทำกาลกิริยาไปใน

สมัยนั้น ย่อมมีฐานะที่จะเป็นได้ที่ผู้นั้นจะพึงเข้าถึงคติ ๒ อย่าง คือ นรกหรือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานอย่างใดอย่างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษนี้จึงกล่าวอย่างนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเกี่ยวโสตินทรีย์ด้วยขอเหล็กอันคม มีไฟติดลุกโพลงแล้วยังดีกว่า การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะในเสียงที่จะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะจะดีอะไร วิญญาณที่ถูกความยินดีในนิมิตผูกไว้ก็ดี ที่ถูกความยินดีในอนุพยัญชนะผูกไว้ก็ดี เมื่อตั้งอยู่พึงตั้งอยู่ได้ ถ้าบุคคลพึงทำกาลกิริยาไปในสมัยนั้น ย่อมมีฐานะที่จะเป็นได้ที่ผู้นั้นจะพึงเข้าถึงคติ ๒ อย่าง คือ นรกหรือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานอย่างใดอย่างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษนี้จึงกล่าวอย่างนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคว้านฆานินทรีย์ด้วยมีดตัดเล็บอันคม มีไฟติดลุกโพลงแล้วยังดีกว่า การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะในกลิ่นที่จะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะจะดีอะไร

วิญญาณที่ถูกความยินดีในนิมิตผูกไว้ก็ดี ที่ถูกความยินดีในอนุพยัญชนะผูกไว้ก็ดี เมื่อตั้งอยู่พึงตั้งอยู่ได้ ถ้าบุคคลพึงทำกาลกิริยาไปในสมัยนั้น ย่อมมีฐานะที่จะเป็นได้ที่ผู้นั้นพึงเข้าถึงคติ ๒ อย่าง คือ นรกหรือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานอย่างใดอย่างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษนี้จึงกล่าวอย่างนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเฉือนชิวหินทรีย์ด้วยมีดโกนอันคม มีไฟติดลุกโพลงแล้วยังดีกว่า การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะในรสที่จะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาจะดีอะไร วิญญาณที่ถูกความยินดีในนิมิตผูกไว้ก็ดี ที่ถูกความยินดีในอนุพยัญชนะผูกไว้ก็ดี เมื่อตั้งอยู่พึงตั้งอยู่ได้ ถ้าบุคคลพึงทำกาลกิริยาไปในสมัยนั้น ย่อมมีฐานะที่จะเป็นได้ที่ผู้นั้นพึงเข้าถึงคติ ๒ อย่าง คือ นรกหรือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานอย่างใดอย่างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษนี้จึงกล่าวอย่างนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลแทงกายินทรีย์ด้วยหอกอันคม มีไฟติดลุกโพลงแล้วยังดีกว่า การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะในโผฏฐัพพะที่จะพึงรู้แจ้งด้วยกายจะดีอะไร วิญญาณที่ถูกความยินดีในนิมิตผูกไว้ก็ดี ที่ถูกความยินดีในอนุพยัญชนะผูกไว้ก็ดี เมื่อตั้งอยู่พึงตั้งอยู่ได้ ถ้าบุคคลทำกาลกิริยาไปในสมัยนั้น ย่อมมีฐานะที่จะเป็นได้ที่ผู้นั้นพึงเข้าถึงคติ ๒ อย่าง คือ นรกหรือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานอย่างใดอย่างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษนี้จึงกล่าวอย่างนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความหลับยังดีกว่า แต่เรากล่าวความหลับว่าเป็นหมัน ไม่มีผล เป็นความโง่เขลาสำหรับบุคคลผู้มีชีวิตอยู่ ตนลุอำนาจของวิตกเช่นใดแล้วพึงทำลายสงฆ์ให้แตกกันก็ได้ บุคคลไม่ควรตรึกถึงวิตกเช่นนั้นเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษที่เป็นหมันของบุคคลผู้มีชีวิตอยู่นี้แลจึงกล่าวอย่างนี้

{๓๐๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในข้อนั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า

‘จักขุนทรีย์ที่บุคคลแทงด้วยหลาวเหล็กอันร้อน มีไฟติดลุกโพลงแล้วจงงดไว้ก่อน เอาเถอะ เราขอทำไว้ในใจอย่างนี้ว่า ‘จักษุไม่เที่ยง รูปไม่เที่ยง จักขุวิญญาณไม่เที่ยง จักขุสัมผัสไม่เที่ยง แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยก็ไม่เที่ยง’

โสตินทรีย์ที่บุคคลเกี่ยวด้วยขอเหล็กอันคม มีไฟติดลุกโพลงแล้วจงงดไว้ก่อน เอาเถอะ เราขอทำไว้ในใจอย่างนี้ว่า ‘โสตะไม่เที่ยง เสียงไม่เที่ยง โสตวิญญาณไม่เที่ยง โสตสัมผัสไม่เที่ยง แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะโสตสัมผัสเป็นปัจจัยก็ไม่เที่ยง’

ฆานินทรีย์ที่บุคคลคว้านด้วยมีดตัดเล็บอันคมมีไฟติดลุกโพลงแล้วจงงดไว้ก่อน เอาเถอะ เราขอทำไว้ในใจอย่างนี้ว่า ‘ฆานะไม่เที่ยง กลิ่นไม่เที่ยง

ฆานวิญญาณไม่เที่ยง แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะฆานสัมผัสเป็นปัจจัยก็ไม่เที่ยง’

ชิวหินทรีย์ที่บุคคลเฉือนด้วยมีดโกนอันคม มีไฟติดลุกโพลงแล้วจงงดไว้ก่อน เอาเถอะ เราขอทำไว้ในใจอย่างนี้ว่า ‘ชิวหาไม่เที่ยง รสไม่เที่ยง ชิวหาวิญญาณไม่เที่ยง ชิวหาสัมผัสไม่เที่ยง แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัยก็ไม่เที่ยง’

กายินทรีย์ที่บุคคลแทงด้วยหอกอันคม มีไฟติดลุกโพลงแล้วจงงดไว้ก่อน เอาเถอะ เราขอทำไว้ในใจอย่างนี้ว่า ‘กายไม่เที่ยง โผฏฐัพพะไม่เที่ยง กายวิญญาณไม่เที่ยง กายสัมผัสไม่เที่ยง แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะกายสัมผัสเป็นปัจจัยก็ไม่เที่ยง’

ความหลับจงงดไว้ก่อน เอาเถอะ เราขอทำไว้ในใจอย่างนี้ว่า ‘มโนไม่เที่ยง ธรรมารมณไม่เที่ยง มโนวิญญาณไม่เที่ยง มโนสัมผัสไม่เที่ยง แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยก็ไม่เที่ยง’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ทั้งในรูป ทั้งในจักขุวิญญาณ ทั้งในจักขุสัมผัส ทั้งในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ... ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในมโน ทั้งในธรรมารมณ์ ทั้งในมโนวิญญาณ ทั้งในมโนสัมผัส ทั้งในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้วรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้วกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเรียกว่าธรรมบรรยายชื่ออาทิตตปริยาย ฉะนี้แล”

๙. ปฐมหัตถปาโทปมสูตร

ว่าด้วยเปรียบมือและเท้ากับอายตนะ สูตรที่ ๑

{๓๐๕} [๒๓๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือทั้งสองมีอยู่ การจับและการวางก็ปรากฏ เมื่อเท้าทั้งสองมีอยู่ การก้าวไปและการถอยกลับก็ปรากฏ เมื่อข้อทั้งหลายมีอยู่ การคู้เข้าและการเหยียดออกก็ปรากฏ เมื่อท้องมีอยู่ ความหิวและความกระหายก็ปรากฏ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อจักษุมีอยู่สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นได้เพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ... เมื่อมโนมีอยู่ สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นได้เพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

{๓๐๖} เมื่อมือทั้งสองไม่มี การจับและการวางก็ไม่ปรากฏ เมื่อเท้าทั้งสองไม่มี การก้าวไปและการถอยกลับก็ไม่ปรากฏ เมื่อข้อทั้งหลายไม่มี การคู้เข้าและการเหยียดออกก็ไม่ปรากฏ เมื่อท้องไม่มี ความหิวและความกระหายก็ไม่ปรากฏ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อจักษุไม่มี สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยไม่ได้ ... เมื่อมโนไม่มี สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน”

๑๐. ทุติยหัตถปาโทปมสูตร

ว่าด้วยเปรียบมือและเท้ากับอายตนะ สูตรที่ ๒

{๓๐๗} [๒๓๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือทั้งสองมีอยู่ การจับและการวางก็มี เมื่อเท้าทั้งสองมีอยู่ การก้าวไปและการถอยกลับก็มี เมื่อข้อทั้งหลายมีอยู่การคู้เข้าและการเหยียดออกก็มี เมื่อท้องมีอยู่ ความหิวและความกระหายก็มี ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเมื่อจักษุมีอยู่ สุขและทุกข์อันเป็นภายใน