๗. อุทายีสูตร เล่ม ๑๘

เครื่องเกาะเกี่ยวของธรรมารมณ์ ธรรมารมณ์เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของมโนหามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในมโนและธรรมารมณ์นั้น ดูก่อนท่านกามภู โคดำกับโคขาวเขาผูกติดกันด้วยเชือกหรือด้วยหวายเส้นเดียวกัน หากจะมีบุคคลใดกล่าวว่า ‘โคดำเกี่ยวเนื่องกับโคขาว โคขาวเกี่ยวเนื่องกับโคดำ’ ดังนี้ บุคคลนั้นกล่าวถูกต้องหรือ”“ดูก่อนท่านอานนท์ ไม่ใช่อย่างนั้น โคดำไม่เกี่ยวเนื่องกับโคขาว ทั้งโคขาวก็ไม่เกี่ยวเนื่องกับโคดำ โคดำกับโคขาวนั้นเขาผูกติดกันด้วยเชือกหรือด้วยหวายเส้นเดียวกัน เชือกหรือหวายนั้นต่างหากที่เป็นเครื่องเกี่ยวเนื่องในโคทั้งสองนั้น”

“ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านกามภู จักษุเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของรูป รูปเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของจักษุหามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในจักษุและรูปนั้น ... มโนเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของธรรมารมณ์ ธรรมารมณ์เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของมโนหามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในมโนและธรรมารมณ์นั้น”

๗. อุทายีสูตร

ว่าด้วยปัญหาของพระอุทายีภิกษุ

{๓๐๐} [๒๓๔] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์และท่านพระอุทายีอยู่ที่โฆสิตารามใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น ท่านพระอุทายีออกจากที่พักผ่อนแล้วเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนท่านอานนท์ กาย

นี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก เปิดเผย ประกาศแล้วโดยปริยายต่าง ๆ ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ กายนี้เป็นอนัตตา’ ดังนี้ ฉันใด แม้วิญญาณนี้ท่านก็อาจจะบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้วิญญาณนี้เป็นอนัตตา’ ได้ฉันนั้นเหมือนกัน”ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนท่านอุทายี กายนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก เปิดเผย ประกาศแล้วโดยปริยายต่าง ๆ ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ กายนี้เป็นอนัตตา’ ดังนี้ ฉันใด แม้วิญญาณนี้ผมก็อาจจะบอก แสดง บัญญัติแต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ วิญญาณนี้เป็นอนัตตา’ ได้ฉันนั้นเหมือนกัน”{๓๐๑} “ดูก่อนท่านอุทายีจักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปหรือ”

“อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ”

“เหตุและปัจจัยที่จักขุวิญญาณอาศัยเกิดขึ้น พึงดับไปหมดสิ้นหาส่วนเหลือมิได้ จักขุวิญญาณจะพึงปรากฏได้หรือหนอ”

“ไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ”

“ดูก่อนท่านอุทายี จักขุวิญญาณนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกเปิดเผย ประกาศแล้วโดยปริยายนี้แลว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ วิญญาณนี้เป็นอนัตตา’ ดังนี้” ... ...

“ดูก่อนท่านอุทายี มโนวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์หรือ”

“อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ”

“เหตุและปัจจัยที่มโนวิญญาณอาศัยเกิดขึ้น พึงดับไปหมดสิ้นหาส่วนเหลือมิได้ มโนวิญญาณจะพึงปรากฏได้หรือหนอ”

“ไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ”

“ดูก่อนท่านอุทายี มโนวิญญาณนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอก เปิดเผยประกาศแล้วโดยปริยายนี้แลว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ วิญญาณนี้เป็นอนัตตา’ ดังนี้

ดูก่อนท่านอุทายี

{๓๐๒} บุรุษผู้ต้องการแก่นไม้เที่ยวเสาะแสวงหาแก่นไม้ ถือเอาขวานที่คมเข้าไปสู่ป่า พบต้นกล้วยใหญ่ ตรง ใหม่ ไม่รุงรังในป่านั้นพึงตัดที่โคนต้นแล้วตัดที่ปลาย ครั้นแล้วลอกกาบออก แม้กระพี้ที่ต้นกล้วยนั้นก็ไม่พบ ที่ไหนจะพบแก่นได้ ฉันใด ดูก่อนท่านอุทายี ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นอัตตาหรือสิ่งเกี่ยวเนื่องด้วยอัตตาในผัสสายตนะ ๖ ไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ก็ปรินิพพานเฉพาะตนโดยแน่แท้ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้’

๘. อาทิตตปริยายสูตร

ว่าด้วยอาทิตตปริยายและธรรมปริยาย

{๓๐๓} [๒๓๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายชื่ออาทิตตปริยายแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมบรรยายนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมบรรยายชื่ออาทิตตปริยายเป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลแทงจักขุนทรีย์ด้วยหลาวเหล็กอันร้อน มีไฟติดลุกโพลงยังดีกว่า การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะ ในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุจะดีอะไร วิญญาณที่ถูกความยินดีในนิมิตผูกไว้ก็ดี ที่ถูกความยินดีในอนุพยัญชนะผูกไว้ก็ดี เมื่อตั้งอยู่พึงตั้งอยู่ได้ ถ้าบุคคลพึงทำกาลกิริยาไปใน