๑๐. หัตถปาทปัพพสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๘

๙. ปฐมหัตถปาโทปมสูตร

ว่าด้วยเปรียบมือและเท้ากับอายตนะ สูตรที่ ๑

{๓๐๕} [๒๓๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือทั้งสองมีอยู่ การจับและการวางก็ปรากฏ เมื่อเท้าทั้งสองมีอยู่ การก้าวไปและการถอยกลับก็ปรากฏ เมื่อข้อทั้งหลายมีอยู่ การคู้เข้าและการเหยียดออกก็ปรากฏ เมื่อท้องมีอยู่ ความหิวและความกระหายก็ปรากฏ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อจักษุมีอยู่สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นได้เพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ... เมื่อมโนมีอยู่ สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นได้เพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

{๓๐๖} เมื่อมือทั้งสองไม่มี การจับและการวางก็ไม่ปรากฏ เมื่อเท้าทั้งสองไม่มี การก้าวไปและการถอยกลับก็ไม่ปรากฏ เมื่อข้อทั้งหลายไม่มี การคู้เข้าและการเหยียดออกก็ไม่ปรากฏ เมื่อท้องไม่มี ความหิวและความกระหายก็ไม่ปรากฏ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อจักษุไม่มี สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยไม่ได้ ... เมื่อมโนไม่มี สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน”

๑๐. ทุติยหัตถปาโทปมสูตร

ว่าด้วยเปรียบมือและเท้ากับอายตนะ สูตรที่ ๒

{๓๐๗} [๒๓๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือทั้งสองมีอยู่ การจับและการวางก็มี เมื่อเท้าทั้งสองมีอยู่ การก้าวไปและการถอยกลับก็มี เมื่อข้อทั้งหลายมีอยู่การคู้เข้าและการเหยียดออกก็มี เมื่อท้องมีอยู่ ความหิวและความกระหายก็มี ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเมื่อจักษุมีอยู่ สุขและทุกข์อันเป็นภายใน

ย่อมเกิดขึ้นได้เพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ... เมื่อมโนมีอยู่ สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นได้เพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ฉันนั้นเหมือนกัน

{๓๐๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือทั้งสองไม่มี การจับและการวางก็ไม่มี เมื่อเท้าทั้งสองไม่มี การก้าวไปและการถอยกลับก็ไม่มี เมื่อข้อทั้งหลายไม่มี การคู้เข้าและการเหยียดออกก็ไม่มี เมื่อท้องไม่มี ความหิวและความกระหายก็ไม่มีฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อจักษุไม่มี สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยไม่ได้ ... เมื่อมโนไม่มี สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน”

จบ สมุททวรรคที่ ๓

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปฐมสมุททสูตร ๒. ทุติยสมุททสูตร

๓. พาฬิสิโกปมสูตร ๔. ขีรรุกโขปมสูตร

๕. โกฏฐิกสูตร ๖. กามภูสูตร

๗. อุทายิสูตร ๘. อาทิตตปริยายสูตร

๙. ปฐมหัตถปาโทปมสูตร ๑๐. ทุติยหัตถปาโทปมสูตร

(๑๙) ๔. อาสีวิสวรรค

๑. อาสีวิโสปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยอสรพิษ ๔ ประเภท

{๓๐๙} [๒๓๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนอย่างว่ามีอสรพิษอยู่ ๔ ประเภท ซึ่งมีฤทธิ์เดช มีพิษร้าย ต่อมามีบุรุษผู้รักชีวิตไม่อยากตาย รักสุขเกลียดทุกข์เดินมา คนทั้งหลายกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อมหาจำเริญ อสรพิษ ๔ ประเภทนี้มีฤทธิ์เดชมีพิษร้าย พ่อพึงปลุกมันให้ลุกตามเวลา ให้อาบน้ำตามเวลา ให้กินอาหารตามเวลา ให้เข้าพักตามเวลา พ่อคุณ เวลาใดอสรพิษ ทั้ง ๔ ประเภทนี้ตัวใดตัวหนึ่งเกิดโกรธขึ้น เวลานั้นพ่อก็จะพึงถีงความตายหรือ ถึงทุกข์ปางตายกิจใดที่พ่อควรทำ ก็จงทำกิจนั้นเสีย’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

{๓๑๐} ครั้งนั้น บุรุษนั้นกลัวอสรพิษซึ่งมีฤทธิ์เดช มีพิษร้ายทั้ง ๔ ประเภท จึงหนีไปในที่อื่น คนทั้งหลายกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อมหาจำเริญ มีศตรูผู้เป็นนักฆ่า ๕ คนได้ติดตามพ่อมาข้างหลัง ๆ ด้วยประสงค์ว่า ‘พบมันในที่ใด ก็จะฆ่าเสียในที่นั้น’ กิจใดที่พ่อควรทำ ก็จงทำกิจนั้นเสีย’