๑. อาสีวิสสูตร เล่ม ๑๘

(๑๙) ๔. อาสีวิสวรรค

๑. อาสีวิโสปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยอสรพิษ ๔ ประเภท

{๓๐๙} [๒๓๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนอย่างว่ามีอสรพิษอยู่ ๔ ประเภท ซึ่งมีฤทธิ์เดช มีพิษร้าย ต่อมามีบุรุษผู้รักชีวิตไม่อยากตาย รักสุขเกลียดทุกข์เดินมา คนทั้งหลายกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อมหาจำเริญ อสรพิษ ๔ ประเภทนี้มีฤทธิ์เดชมีพิษร้าย พ่อพึงปลุกมันให้ลุกตามเวลา ให้อาบน้ำตามเวลา ให้กินอาหารตามเวลา ให้เข้าพักตามเวลา พ่อคุณ เวลาใดอสรพิษ ทั้ง ๔ ประเภทนี้ตัวใดตัวหนึ่งเกิดโกรธขึ้น เวลานั้นพ่อก็จะพึงถีงความตายหรือ ถึงทุกข์ปางตายกิจใดที่พ่อควรทำ ก็จงทำกิจนั้นเสีย’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

{๓๑๐} ครั้งนั้น บุรุษนั้นกลัวอสรพิษซึ่งมีฤทธิ์เดช มีพิษร้ายทั้ง ๔ ประเภท จึงหนีไปในที่อื่น คนทั้งหลายกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อมหาจำเริญ มีศตรูผู้เป็นนักฆ่า ๕ คนได้ติดตามพ่อมาข้างหลัง ๆ ด้วยประสงค์ว่า ‘พบมันในที่ใด ก็จะฆ่าเสียในที่นั้น’ กิจใดที่พ่อควรทำ ก็จงทำกิจนั้นเสีย’

{๓๑๑} ครั้งนั้นแล บุรุษผู้กลัวอสรพิษซึ่งมีฤทธิ์เดช มีพิษร้ายทั้ง ๔ ประเภทและกลัวศัตรูผู้เป็นนักฆ่า ๕ คนนั้น จึงหนีไปในที่อื่น คนทั้งหลายพึงกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ มีนักฆ่าคนที่ ๖ ซึ่งเที่ยวสอดแทรกเงื้อดาบติดตามท่านมาข้างหลัง ด้วยประสงค์ว่า ‘พบมันที่ใด ก็จะฆ่าเสียที่นั้น’ กิจใดที่พ่อควรทำ ก็จงทำกิจนั้นเสีย’

{๓๑๒} ครั้งนั้น บุรุษผู้กลัวอสรพิษซึ่งมีฤทธิ์เดช มีพิษร้ายทั้ง ๔ ประเภท กลัวศัตรูผู้เป็นนักฆ่าทั้ง ๕ คน และกลัวนักฆ่าคนที่ ๖ ซึ่งเที่ยวสอดแทรกเงื้อดาบอยู่นั้น จึงหนีไปในที่อื่น เขาพบหมู่บ้านร้างแห่งหนึ่ง พอจะเข้าไปยังเรือนหลังใดได้ ก็เข้าไปยังเรือนหลังนั้นซึ่งเป็นเรือนร้างว่างเปล่าพอดี พอจะจับต้องภาชนะใดได้ ก็จับต้องภาชนะนั้นซึ่งว่างเปล่าพอดี คนทั้งหลายพึงกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ ประเดี๋ยวจะมีพวกโจรผู้ฆ่าชาวบ้านเข้ามายังหมู่บ้านร้างนี้ กิจใดที่พ่อควรทำ ก็จงทำกิจนั้นเสีย”{๓๑๓} ครั้งนั้น บุรุษผู้กลัวอสรพิษซึ่งมีฤทธิ์เดช มีพิษร้ายทั้ง ๔ ประเภท กลัวศัตรูผู้เป็นนักฆ่าทั้ง ๕ คน และกลัวนักฆ่าคนที่ ๖ ซึ่งเที่ยวสอดแทรกเงื้อดาบอยู่ และกลัวพวกโจรผู้คอยฆ่าชาวบ้านนั้น จึงหนีไปในที่อื่น เขาไปพบห้วงนํ้าใหญ่แห่งหนึ่งซึ่งฝั่งนี้น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า ฝั่งโน้นเป็นที่เกษมปลอดภัยเรือแพหรือสะพานที่จะข้ามไปส่งโน้นก็ไม่มี

{๓๑๔} ครั้งนั้น บุรุษนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ห้วงน้ำนี้ใหญ่นัก ฝั่งนี้น่าระแวงมีภัยเฉพาะหน้า ฝั่งโน้นเป็นที่เกษมปลอดภัย เรือแพหรือสะพานที่จะข้ามไปฝั่งโน้นก็ไม่มี อย่ากระนั้นเลย เราควรจะมัดหญ้า กิ่งไม้ และใบไม้ผูกเป็นแพเข้าแล้วเกาะแพนั้น ใช้มือและเท้าพยายามไป ก็พึงถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดิภาพได้’ ครั้นแล้วบุรุษนั้นก็มัดหญ้า กิ่งไม้ และใบไม้ผูกเป็นแพเข้าแล้วเกาะแพนั้น ใช้มือและเท้าพยายามไป ก็ถึงฝั่งโน้นได้โดยสวัสดิภาพ เขาเป็นผู้ว่ายข้ามฟากถึงฝั่งข้างโน้นแล้วเป็นพราหมณ์ขึ้นบกไป

ความหมายของอุปมา

{๓๑๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้ออุปมานี้เราแต่งขึ้นเพื่อจะให้รู้เนื้อความโดยง่ายในอุปมานั้นมีเนื้อความดังนี้

คำว่า อสรพิษซึ่งมีฤทธิ์เดช มีพิษร้ายทั้ง ๔ ประเภท นั้นเป็นชื่อแห่งมหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ

คำว่า ศัตรูผู้เป็นนักฆ่าทั้ง ๕ คน นั้นเป็นชื่อแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ คือรูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์

คำว่า นักฆ่าคนที่ ๖ ซึ่งเที่ยวสอดเทรกเงื้อดาบอยู่ นั้นเป็นชื่อแห่งนันทิราคะ (ความกำหนัดด้วยอำนาจความยินดีเพลิดเพลิน)

คำว่า หมู่บ้านร้าง นั้นเป็นชื่อแห่งอายตนะภายใน ๖

{๓๑๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าบัณฑิตผู้ฉลาดมีปัญญามาใคร่ครวญพิจารณาอายตนะภายใน ๖ นั้นทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ทางใจก็จะปรากฏว่าเป็นของว่างเปล่าสูญทั้งนั้น

คำว่า โจรผู้ฆ่าชาวบ้าน นั้นเป็นชื่อแห่งอายตนะภายนอก ๖ ตาย่อมเดือดร้อนในเพราะรูปซึ่งเป็นที่พอใจและไม่พอใจ หูย่อมเดือดร้อนในเพราะเสียงซึ่งเป็นที่พอใจและไม่พอใจ จมูกย่อมเดือดร้อนในเพราะกลิ่นซึ่งเป็นที่พอใจและไม่พอใจ ลิ้นย่อมเดือดร้อนในเพราะรสซึ่งเป็นที่พอใจและไม่พอใจ กายย่อมเดือดร้อนในเพราะโผฏฐัพพะซึ่งเป็นที่พอใจและไม่พอใจ มโนย่อมเดือดร้อนในเพราะธรรมารมณ์ซึ่งเป็นที่พอใจและไม่พอใจ

คำว่า ห้วงน้ำใหญ่ นั้นเป็นชื่อแห่งโอฆะทั้ง ๔ คือ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฎโฐฆะ อวิชโชฆะ

คำว่า ฝั่งนี้น่าระแวงมีภัยเฉพาะหน้า นั้นเป็นชื่อแห่งร่างกายของตน

คำว่า ฝังโน้นเป็นที่เกษมปลอดภัย นั้นเป็นชื่อแห่งนิพพาน

คำว่า แพ นั้นเป็นชื่อแห่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ

คำว่า ใช้มือและเท้าพยายามไป นั้นเป็นชื่อแห่งวิริยารัมภะ

คำว่า เป็นผู้ว่ายข้ามฟากถึงฝั่งข้างโน้นแล้วเป็นพราหมณ์ขึ้นบกไป นั้นเป็นชื่อแห่งพระอรหันต์

๒. รโถปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยรถ

{๓๑๗} [๒๓๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ ย่อมมากด้วยความสุขโสมนัสอยู่ในปัจจุบัน และชื่อว่าปรารภเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลายแล้ว ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ