๔. ขีรรุกขสูตร เล่ม ๑๘

ว่า ‘ไม่กลืนกินเบ็ดของมาร ทำลายเบ็ดได้แล้ว ยํ่ายีเบ็ดได้แล้ว ไม่ถึง

ความวิบัติ ไม่ถึงความพินาศ มารใจบาปพึงทำตามชอบใจไม่ได้”

๔. ขีรรุกโขปมสูตร

ว่าด้วยเปรียบกิเลสกับยางไม้

{๒๙๑} [๒๓๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดมีอยู่ในรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้นยังละราคะโทสะ โมหะนั้นไม่ได้แล้ว ถ้ารูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุแม้เล็กน้อยมาปรากฏทางจักษุของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็จะครอบงำจิตของภิกษุหรือภิกษุณีนั้นได้แท้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงรูปอันใหญ่ยิ่งเล่า ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะราคะ โทสะ โมหะนั้นยังมีอยู่ ภิกษุหรือภิกษุณีนั้นยังละราคะ โทสะ โมหะนั้นไม่ได้ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดมีอยู่ในเสียง... ในกลิ่น... ในรส... ในโผฏฐัพพะ... ในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน ภิกษุหรือภิกษุณีนั้นไม่ละราคะ

โทสะ โมหะนั้นแล้ว ถ้าธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนแม้เล็กน้อยมาปรากฏทางมโนของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็จะครอบงำจิตของภิกษุหรือภิกษุณีนั้นได้แท้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงธรรมารมณ์อันใหญ่ยิ่งเล่า ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะราคะ โทสะ โมหะนั้นยังมีอยู่ ภิกษุหรือภิกษุณีนั้นยังละราคะ โทสะ โมหะนั้นไม่ได้{๒๙๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต้นไม้ที่มียาง จะเป็นต้นโพ ต้นไทร ต้นกร่างหรือต้นมะเดื่อก็ตาม ที่มีขนาดเขื่อง ขนาดรุ่น ขนาดเล็ก มีคนใช้ขวานอันคมสับต้นไม้นั้นตรงที่ใดที่หนึ่ง ยางจะพึงไหลออกมาไหม”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุไร”

“เพราะยางมีอยู่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดมีอยู่ในรูปทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้นยังละราคะ โทสะ โมหะนั้นไม่ได้แล้ว ถ้ารูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุแม้เล็กน้อยมาปรากฏทางจักษุของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็จะครอบงำจิตของภิกษุหรือภิกษุณีนั้นได้แท้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงรูปอันใหญ่ยิ่งเล่า ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะราคะ โทสะ โมหะนั้นยังมีอยู่ ภิกษุหรือภิกษุณีนั้นยังละราคะ โทสะ โมหะนั้นไม่ได้ ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดมีอยู่ในเสียง... ในกลิ่น... ในรส... ในโผฏฐัพพะ ... ในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน ภิกษุหรือภิกษุณีนั้นไม่ละราคะ

โทสะ โมหะนั้นแล้ว ถ้าธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนแม้เล็กน้อยมาปรากฏทางมโนของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็จะครอบงำจิตของภิกษุหรือภิกษุณีนั้นได้แท้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงธรรมารมณ์อันใหญ่ยิ่งเล่าข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะราคะ โทสะ โมหะนั้นยังมีอยู่ ภิกษุหรือภิกษุณีนั้นยังละราคะ โทสะ โมหะนั้นไม่ได้{๒๙๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดไม่มีอยู่ในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้นละราคะ โทสะ โมหะนั้นได้แล้ว ถ้ารูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุแม้จะใหญ่ยิ่งมาปรากฏทางจักษุของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็จะครอบงำจิตของภิกษุหรือภิกษุณีนั้นไม่ได้เลย จะป่วยกล่าวไปไยถึงรูปอันเล็กน้อยเล่า ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะราคะ โทสะ โมหะ นั้นไม่มี ภิกษุหรือภิกษุณีนั้นละราคะ โทสะ โมหะนั้นได้แล้ว ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดไม่มีอยู่ในเสียง...ในกลิ่น...ในรส...ในโผฏฐัพพะ ... ในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้นละราคะ โทสะ โมหะนั้นได้แล้ว ถ้าธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนแม้ใหญ่ยิ่งมาปรากฏทางมโนของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็จะครอบงำจิตของภิกษุหรือภิกษุ

ณีนั้นไม่ได้เลย จะป่วยกล่าวไปไยถึงธรรมารมณ์อันเล็กน้อยเล่า ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะราคะ โทสะ โมหะนั้นไม่มี ภิกษุหรือภิกษุณีนั้นละราคะโทสะ โมหะนั้นได้แล้ว

{๒๙๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต้นไม้ที่มียาง จะเป็นต้นโพ ต้นไทร ต้นกร่างหรือต้นมะเดื่อก็ตาม แต่แห้งผุ ทั้งอยู่นอกฤดูฝน มีคนใช้ขวานอันคมสับต้นไม้นั้นที่ใดที่หนึ่ง ยางจะพึงไหลออกมาไหม”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “อย่างนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะยางไม่มี พระพุทธเจ้าข้า”

“ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดไม่มีอยู่ในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้นละราคะโทสะ โมหะนั้นได้แล้ว ถ้ารูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุแม้จะใหญ่ยิ่งมาปรากฏทางจักษุของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็จะครอบงำจิตของภิกษุหรือภิกษุณีนั้นไม่ได้เลย จะป่วยกล่าวไปไยถึงรูปอันเล็กน้อยเล่า ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะราคะโทสะ โมหะนั้นไม่มี ภิกษุหรือภิกษุณีนั้นละราคะ โทสะ โมหะนั้นได้แล้วราคะ โทสะ โมหะของภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดไม่มีอยู่ในเสียง... ในกลิ่น... ในรส... ในโผฏฐัพพะ... ในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้นละราคะ โทสะ โมหะนั้นได้แล้ว ถ้าธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน แม้ใหญ่ยิ่งมาปรากฏทางมโนของภิกษุหรือภิกษุณีนั้นก็จะครอบงำจิตของภิกษุหรือภิกษุณีนั้นไม่ได้เลย จะป่วยกล่าวไปไยถึงธรรมารมณ์อันเล็กน้อยเล่า ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะราคะ โทสะ โมหะนั้นไม่มี ภิกษุหรือภิกษุณีนั้นละราคะ โทสะ โมหะนั้นได้แล้ว”

๕. โกฎฐิกสูตร

ว่าด้วยปัญญาของพระโกฎฐิกะ

{๒๙๕} [๒๓๒] สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะอยู่ในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่พักผ่อนแล้วเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนท่านพระสารีบุตร จักษุเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของรูป รูปเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของจักษุ โสตะเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของเสียง เสียงเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของโสตะ ฆานะเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของกลิ่น กลิ่นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของฆานะ ชิวหาเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของรส รสเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของชิวหา กายเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของโผฏฐัพพะ โผฏฐัพพะเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของกาย มโนเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของธรรมารมณ์ ธรรมารมณ์เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของมโนหรือ”ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านโกฏฐิกะ จักษุเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของรูป รูปเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของจักษุหามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในจักษุและรูปนั้น

โสตะเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของเสียง เสียงเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของโสตะหามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตะและเสียงทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในโสตะและเสียงนั้น

ฆานะเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของกลิ่น กลิ่นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของฆานะหามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจมูกและกลิ่นทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในฆานะและกลิ่นนั้น