๕. โสณสูตร เล่ม ๑๘

{๑๙๘} “น่าอัศจรรย์ ท่านภารทวาชะผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก ท่านภารทวาชะผู้เจริญ ที่ธรรมบรรยายข้อนี้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ผู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ดีแล้ว ท่านภารทวาชะผู้เจริญ ข้อนี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้ภิกษุเหล่านี้ที่ยังหนุ่มยังแน่น มีผมดำสนิท ประกอบไปด้วยวัยแรกรุ่นอันจำเริญ แต่ไม่เพลิดเพลินในกามคุณทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์ บริสุทธิ์บริบูรณ์จนตลอดชีวิต และปฏิบัติอยู่ได้นาน ท่านภารทวาชะผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าเอง ในสมัยใดมีกายมิได้รักษาแล้ว มีวาจามิได้รักษาแล้วมีจิตมิได้รักษาแล้ว มีสติมิได้ตั้งไว้แล้ว มีอินทรีย์มิได้สำรวมแล้ว

เข้าไปยังฝ่ายใน ในสมัยนั้นธรรมคือความโลภทั้งหลายย่อมครอบงำข้าพเจ้ายิ่งนัก ท่านภารทวาชะผู้เจริญ แต่ว่าในสมัยใดแลข้าพเจ้ามีกายอันรักษาแล้ว มีวาจาอันรักษาแล้ว มีจิตอันรักษาแล้ว มีสติอันตั้งไว้แล้ว มีอินทรีย์ทั้งหลายอันสำรวมแล้ว เข้าไปยังฝ่ายใน ในสมัยนั้นธรรมคือ ความโลภทั้งหลายครอบงำข้าพเจ้าไม่ได้ ท่านภารทวาชะผู้เจริญ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก ท่านภารทวาชะผู้เจริญ ภาษิตของท่านไพเราะนัก ท่านภารทวาชะประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิดบอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ท่านภารทวาชะผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ ขอท่านภารทวาชะจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๕. โสณสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยเป็นเครื่องให้สัตว์ไม่ปรินิพพานและปรินิพพาน

{๑๙๙} [๑๒๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล

บุตรแห่งคฤหบดีชื่อว่าโสณะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานไม่ได้ในปัจจุบัน อนึ่ง อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนโสณะ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ... (ข้อความต่อไปพึงขยายเหมือนกับเวสาลีสูตร ข้อ ๑๒๑ ข้างต้น) ดูก่อนโสณะนี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”

๖. โฆสิตสูตร

ว่าด้วยโฆสิตคฤหบดีถามเรื่องความแตกต่างแห่งธาตุ

{๒๐๐} [๑๒๙] สมัยหนึ่งท่านพระอานนท์อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล โฆสิตคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ... ครั้นแล้วได้ถามท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ความแตกต่างแห่งธาตุ ความแตกต่างแห่งธาตุ’ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสความแตกต่างแห่งธาตุไว้ด้วยเหตุมีประมาณเท่าไรหนอแล”ท่านพระอานนท์ตอบว่า “ดูก่อนคฤหบดี มีอยู่แล จักษุธาตุ รูปอันน่าพอใจ และจักขุวิญญาณ สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา มียู่แล คฤหบดี จักษุธาตุ รูปอันไม่น่าพอใจ และจักขุวิญญาณ ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา มีอยู่แล คฤหบดี จักษุธาตุ รูปอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา และจักขุวิญญาณ อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนามีอยู่แล คฤหบดี โสตธาตุ ... ฆานธาตุ... ชิวหาธาตุ ... กายธาตุ...