๖. โฆสิตสูตร เล่ม ๑๘

บุตรแห่งคฤหบดีชื่อว่าโสณะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานไม่ได้ในปัจจุบัน อนึ่ง อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนโสณะ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ... (ข้อความต่อไปพึงขยายเหมือนกับเวสาลีสูตร ข้อ ๑๒๑ ข้างต้น) ดูก่อนโสณะนี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”

๖. โฆสิตสูตร

ว่าด้วยโฆสิตคฤหบดีถามเรื่องความแตกต่างแห่งธาตุ

{๒๐๐} [๑๒๙] สมัยหนึ่งท่านพระอานนท์อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล โฆสิตคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ... ครั้นแล้วได้ถามท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ความแตกต่างแห่งธาตุ ความแตกต่างแห่งธาตุ’ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสความแตกต่างแห่งธาตุไว้ด้วยเหตุมีประมาณเท่าไรหนอแล”ท่านพระอานนท์ตอบว่า “ดูก่อนคฤหบดี มีอยู่แล จักษุธาตุ รูปอันน่าพอใจ และจักขุวิญญาณ สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา มียู่แล คฤหบดี จักษุธาตุ รูปอันไม่น่าพอใจ และจักขุวิญญาณ ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา มีอยู่แล คฤหบดี จักษุธาตุ รูปอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา และจักขุวิญญาณ อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนามีอยู่แล คฤหบดี โสตธาตุ ... ฆานธาตุ... ชิวหาธาตุ ... กายธาตุ...

มีอยู่แล คฤหบดี มโนธาตุ ธรรมารมณ์อันน่าพอใจ และมโนวิญญาณสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา มีอยู่แล คฤหบดี มโนธาตุ ธรรมารมณ์อันไม่น่าพอใจ และมโนวิญญาณ ทุกขเวทนา ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา มีอยู่แล คฤหบดีมโนธาตุ ธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา และมโนวิญญาณ อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนา ดูก่อนคฤหบดี พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสความต่างแห่งธาตุไว้ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้”

๗. หาลิททกานิสูตร

ว่าด้วยความต่างแห่งผัสสะเป็นต้น

{๒๐๑} [๑๓๐] สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่สังปวัตตบรรพต ใกล้กุลฆรนคร แคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล หาลิททกานิคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ... ครั้นแล้วได้ถามท่านพระมหากัจจานะว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ความต่างกันแห่งผัสสะย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ ความต่างกันแห่งเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะ’ ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความต่างกันแห่งผัสสะย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ ความต่างกันแห่งเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะอย่างไรหนอแล”{๒๐๒} ท่านมหากัจจานะตอบว่า “ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘รูปอย่างนี้น่าพอใจ’ สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา อนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุอย่างนั้นแล้วย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘รูปอย่างนี้ไม่น่าพอใจ’ ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา อีกประการหนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุอย่างนั้นแล้วย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘รูปอย่าง