๔. ภารทวาชสูตร เล่ม ๑๘

๓. นาฬันทสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยที่ทำให้สัตว์ไม่ปรินิพพานและปรินิพพาน

{๑๙๔} [๑๒๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน ใกล้เมืองนาฬันทา ครั้งนั้นแล อุบาลีคฤหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพาน ไม่ได้ในปัจจุบัน อนึ่ง อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนคฤหบดี รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่... (ข้อความต่อไปพึงขยายเหมือนกับสูตรต้น) ดูก่อนคฤหบดี นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”

๔. ภารทวาชสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยที่ทำให้ภิกษุประพฤติพรหมจรรย์

{๑๙๕} [๑๒๗] สมัยหนึ่ง ท่านพระปิณโฑลภารทวาชะอยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล พระเจ้าอุเทนได้เสด็จไปหาท่านพระปิณโฑล ภารทวาชะ ครั้นแล้วทรงปราศรัยกับท่านพระปิณโทลภารทวาชะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ตรัสถามท่านพระปิณโฑลภารทวาชะว่า “ท่านภารทวาชะผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้ภิกษุหนุ่มเหล่านี้ที่ยังหนุ่มยังแน่น มีผมดำสนิท ประกอบไปด้วยวัยแรกรุ่นอันจำเริญ แต่ไม่เพลิดเพลินในกามคุณทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์บริสุทธิ์ บริบูรณ์จนตลอดชีวิต และปฏิบัติอยู่ได้นาน”

ท่านพระปิณโฑลภารทวาชะถวายพระพรว่า “ขอถวายพระพร พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ผู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงตั้งจิตว่าเป็นมารดาในสตรีปูนมารดา เธอทั้งหลายจงตั้งจิตว่าเป็นพี่สาวน้องสาวในสตรีปูนพี่สาวน้องสาวเธอทั้งหลายจงตั้งจิตว่าเป็นธิดาในสตรีปูนธิดา’ ขอถวายพระพร ข้อนี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้ภิกษุเหล่านี้ที่ยังหนุ่มยังแน่น มีผมดำสนิท ประกอบไปด้วยวัยแรกรุ่นอันจำเริญ แต่ไม่เพลิดเพลินในกามคุณทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์บริสุทธิ์บริบูรณ์จนตลอดชีวิต และปฏิบัติอยู่ได้นาน”{๑๙๖} “ท่านภารทวาชะผู้เจริญ จิตเป็นธรรมชาติโลเล บางครั้งธรรมคือความโลภในเหล่าสตรีปูนมารดาก็เกิดขึ้นได้ ในสตรีปูนพี่สาวน้องสาวก็เกิดขึ้นได้ ในสตรีปูนธิดาก็เกิดขึ้นได้ ท่านภารทวาชะ มีเหตุอื่นปัจจัยอื่นอีกไหมที่ทำให้ภิกษุหนุ่มเหล่านี้ที่ยังหนุ่มยังแน่น มีผมดำสนิท ประกอบไปด้วยวัยแรกรุ่นอันจำเริญ แต่ไม่เพลิดเพลินในกามคุณทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์บริสุทธิ์บริบูรณ์จนตลอดชีวิต และปฏิบัติอยู่ได้นาน”

“ขอถวายพระพร พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ผู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงพิจารณากายนี้นี่แหละ เบื้องบนแต่ฝ่าเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมามีหนังหุ้มโดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น นํ้าตา มันเหลว นํ้าลาย นํ้ามูก ไขข้อ มูตร’ ดังนี้ ขอถวายพระพรแม้ข้อนี้แลก็เป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้ภิกษุเหล่านี้ที่ยังหนุ่มยังแน่น มีผมดำสนิท ประกอบไปด้วยวัยแรกรุ่นอันจำเริญ แต่ไม่เพลิดเพลินในกามคุณทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์บริสุทธิ์บริบูรณ์จนตลอดชีวิต และปฏิบัติอยู่ได้นาน”

{๑๙๗} “ท่านภารทวาชะ การพิจารณากายอย่างนี้นั่นย่อมเป็นสิ่งที่ทำได้ไม่ยากสำหรับภิกษุผู้อบรมกายมาแล้ว อบรมศีลมาแล้ว อบรมจิตมาแล้ว อบรมปัญญามาแล้ว แต่สำหรับเหล่าภิกษุผู้ยังมิได้อบรมกาย มิได้อบรมศีล มิได้อบรมจิต มิได้อบรมปัญญา ย่อมทำได้ยาก ท่านภารทวาชะ บางครั้ง เมื่อบุคคลตั้งใจอยู่ว่า ‘เราจักมนสิการโดยความเป็นของไม่งาม’ แต่อารมณ์ย่อมมาโดยความเป็นของงามก็มี ท่านภารทวาชะ มีเหตุอื่นปัจจัยอื่นอีกไหมที่ทำให้ภิกษุหนุ่มเหล่านี้ที่ยังหนุ่มยังแน่น มีผมดำสนิท ประกอบไปด้วยวัยแรกรุ่นอันจำเริญแต่ไม่เพลิดเพลินในกามคุณทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์บริสุทธิ์บริบูรณ์จนตลอดชีวิต และปฏิบัติอยู่ได้นาน”

“ขอถวายพระพร พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ผู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายอยู่เถิด คือ เธอทั้งหลายเห็นรูปด้วยจักษุแล้วอย่าได้รวบถือรวม ๆ อย่าแยกถือเป็นส่วน ๆ จงปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ จงรักษาจักขุนทรีย์ จงถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ เธอทั้งหลายฟังเสียงด้วยโสตะแล้ว ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะแล้ว ... ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้ว ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว อย่าได้รวบถือรวม ๆ อย่าแยกถือเป็นส่วน ๆ จงปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ จงรักษามนินทรีย์ จงถึงความสำรวมในมนินทรีย์’ ดังนี้ ขอถวายพระพร แม้ข้อนี้แลก็เป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้ภิกษุเหล่านี้ที่ยังหนุ่มยังแน่น มีผมดำสนิท ประกอบไปด้วยวัยแรกรุ่นอันจำเริญ แต่ไม่เพลิดเพลินในกามคุณทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์บริสุทธิ์บริบูรณ์จนตลอดชีวิต และปฏิบัติอยู่ได้นาน”

{๑๙๘} “น่าอัศจรรย์ ท่านภารทวาชะผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก ท่านภารทวาชะผู้เจริญ ที่ธรรมบรรยายข้อนี้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ผู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ดีแล้ว ท่านภารทวาชะผู้เจริญ ข้อนี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้ภิกษุเหล่านี้ที่ยังหนุ่มยังแน่น มีผมดำสนิท ประกอบไปด้วยวัยแรกรุ่นอันจำเริญ แต่ไม่เพลิดเพลินในกามคุณทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์ บริสุทธิ์บริบูรณ์จนตลอดชีวิต และปฏิบัติอยู่ได้นาน ท่านภารทวาชะผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าเอง ในสมัยใดมีกายมิได้รักษาแล้ว มีวาจามิได้รักษาแล้วมีจิตมิได้รักษาแล้ว มีสติมิได้ตั้งไว้แล้ว มีอินทรีย์มิได้สำรวมแล้ว

เข้าไปยังฝ่ายใน ในสมัยนั้นธรรมคือความโลภทั้งหลายย่อมครอบงำข้าพเจ้ายิ่งนัก ท่านภารทวาชะผู้เจริญ แต่ว่าในสมัยใดแลข้าพเจ้ามีกายอันรักษาแล้ว มีวาจาอันรักษาแล้ว มีจิตอันรักษาแล้ว มีสติอันตั้งไว้แล้ว มีอินทรีย์ทั้งหลายอันสำรวมแล้ว เข้าไปยังฝ่ายใน ในสมัยนั้นธรรมคือ ความโลภทั้งหลายครอบงำข้าพเจ้าไม่ได้ ท่านภารทวาชะผู้เจริญ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก ท่านภารทวาชะผู้เจริญ ภาษิตของท่านไพเราะนัก ท่านภารทวาชะประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิดบอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ท่านภารทวาชะผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ ขอท่านภารทวาชะจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๕. โสณสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยเป็นเครื่องให้สัตว์ไม่ปรินิพพานและปรินิพพาน

{๑๙๙} [๑๒๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล