๑. เวสาลีสูตร เล่ม ๑๘

(๑๓) ๓. คหปติวรรค

๑. เวสาลีสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยที่ทำให้สัตว์ไม่ปรินิพพานและปรินิพพาน

{๑๙๑} [๑๒๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแล คฤหบดีผู้มีอำนาจชาวพระนครเวสาลีได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานไม่ได้ในปัจจุบัน อนึ่ง อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนคฤหบดี รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ หากภิกษุเพลิดเพลิน พร่ำถึง หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ วิญญาณอันอาศัยตัณหานั้นย่อมมี อุปาทานอันอาศัยตัณหานั้นก็ย่อมมีแก่เธอผู้เพลิดเพลิน พร่ำถึง หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ ภิกษุผู้ยังมีอุปาทานย่อมปรินิพพานไม่ได้ ... ธรรมารมณ์ ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ หากภิกษุเพลิดเพลิน พร่ำถึง หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ วิญญาณอันอาศัยตัณหานั้นย่อมมี อุปาทานอันอาศัยตัณหานั้นก็ย่อมมีแก่เธอผู้เพลิดเพลิน พร่ำถึง หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ภิกษุผู้ยังมีอุปาทานย่อมปรินิพพานไม่ได้ ดูก่อนคฤหบดี นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานไม่ได้ในปัจจุบันดูก่อนคฤหบดี

{๑๙๒} รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ หากภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ วิญญาณอันอาศัยตัณหานั้นย่อมไม่มี อุปาทานอันอาศัย

ตัณหานั้นก็ย่อมไม่มีแก่เธอผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ ภิกษุผู้ไม่มีอุปาทานย่อมปรินิพพานได้ ... ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ หากภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่พรํ่าถึง ไม่หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ วิญญาณอันอาศัยตัณหานั้นย่อมไม่มี อุปาทานอันอาศัยตัณหานั้นก็ย่อมไม่มีแก่เธอผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่พรํ่าถึง ไม่หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ภิกษุผู้ไม่มีอุปาทานย่อมปรินิพพานได้ ดูก่อนคฤหบดี นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”

๒. วัชชีสูตร

ว่าดวยเหตุปัจจัยที่ทำให้สัตว์ไม่ปรินิพพานและปรินิพพาน

{๑๙๓} [๑๒๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ หัตถิคาม ในแคว้นวัชชี ครั้งนั้นแล คฤหบดีผู้มีอำนาจชาวหัตถิคามได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานไม่ได้ในปัจจุบัน อนึ่ง อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนคฤหบดี รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ ... (ข้อความต่อไปพึงขยายเหมือนกับสูตรต้น) ดูก่อนคฤหบดี นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”