๙. สุนทริกสูตร เล่ม ๑๕

ก็แล ท่านพระอัคคิกภารทวาชะ ได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย ดังนี้แล

๙. สุนทริกสูตร

ว่าด้วยการบูชา

{๖๕๘} [๑๙๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้าสุนทริกา ในแคว้นโกศล ก็โดยสมัยนั้นแล สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ประกอบพิธีบูชาไฟอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำสุนทริกา ครั้นเสร็จพิธีแล้วได้ลุกจากที่นั่ง เหลียวดูทิศทั้งสี่โดยรอบ ด้วยคิดว่า “ใครหนอควรบริโภคเครื่องสังเวยที่เหลือนี้”

{๖๕๙} สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห่มผ้าคลุมพระวรกายตลอดพระเศียรประทับนั่งอยู่ที่โคนต้นไม้ต้นหนึ่ง ครั้นแล้วได้ถือเครื่องสังเวยที่เหลือด้วยมือซ้าย ถือเต้าน้ำด้วยมือขวา เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปิดผ้าที่คลุมพระเศียรออกเพราะได้ยินเสียงเดินเข้ามาของสุนทริกภารทวาชพราหมณ์ครั้งนั้นแล สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้คิดว่า “ท่านผู้นี้ศีรษะโล้น ท่านผู้นี้ศีรษะโล้น” จึงประสงค์จะกลับจากที่นั้นทันที แต่ได้ฉุกคิดขึ้นมาว่า “พราหมณ์บางพวกในโลกนี้ที่ศีรษะโล้นก็พอมี อย่ากระนั้นเลย เราควรเข้าไปหาสมณะโล้นนั้นแล้วถามถึงชาติตระกูลดีกว่า” จึงลำดับนั้นแล สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ แล้วได้ถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านมีชาติตระกูลอะไร”{๖๖๐} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ท่านอย่าถามถึงชาติตระกูลเลย แต่จงถามถึงจรณะเถิด บุคคลถึงแม้จะเกิดในตระกูลที่ตํ่าต้อย ก็สามารถเป็นมุนี มีปัญญา มีความละอายใจในการทำบาป เป็นบุรุษ

ชาติอาชาไนยได้ เหมือนไฟที่เกิดจากไม้ที่ใช้ประโยชน์ อะไรไม่ได้ ก็ให้แสงสว่างได้ฉะนั้น

ผู้จัดเตรียมเครื่องบูชายัญไว้แล้ว พึงบูชาท่านผู้ฝึกฝนตนด้วยสัจจะ ผู้ประกอบด้วยการฝึกอินทรีย์ ถึงที่สุดแห่งเวทคือมรรคแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ผู้ตั้งทักษิณาคือ ปัจจัย ๔ อย่างนี้นั้น ชื่อว่าบูชาพระทักขิไณยบุคคลตามกาลอันควร

{๖๖๑} สุนทริกภารทวาชพราหมณ์กราบทูลว่า

การบูชาของข้าพเจ้าครั้งนี้จะเป็นอันบูชาดีแล้วเซ่นสรวงดีแล้ว ถ้าจักได้พบพระทักขิไณยบุคคลผู้ถึงที่สุดแห่งเวทเช่นนั้น แต่เพราะข้าพเจ้าไม่พบบุคคลเช่นพระองค์ คนอื่นจึงได้บริโภคเครื่องเซ่นสังเวยที่เหลือ

สุนทริกภารทวาชพราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ขอพระโคดมผู้เจริญ จงบริโภคเถิด ท่านผู้เจริญก็เป็นพราหมณ์เหมือนกัน”

{๖๖๒} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ดูก่อนพราหมณ์ โภชนะที่ได้มาด้วยการกล่าวคาถาประพันธ์ เป็นสิ่งไม่ควรบริโภคสำหรับเรา นี้ไม่ใช่ธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงเห็นแจ้งอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายล้วนทรงปฏิเสธโภชนะที่ได้มาด้วยการกล่าวคาถาประพันธ์ ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อมีธรรมเนียม อยู่อย่างนี้ การแสวงหาจึงเป็นพฤติกรรมประจำชีวิตของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

ขอเชิญท่านบำรุงพระขีณาสพผู้บริบูรณ์ด้วยคุณทั้งปวง ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้มีความคะนองอันสงบแล้ว ด้วยข้าวนํ้าอื่นเถิด เพราะว่าเขตนั้นเป็นเขตบุญของท่านผู้ต้องการบุญ

{๖๖๓} ลำดับนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ข้าพระองค์จะให้เครื่องเซ่นสังเวยที่เหลือนี้แก่ใคร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เรายังไม่เห็นบุคคลในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ผู้ซึ่งบริโภคไปแล้ว เครื่องเซ่นสังเวยที่เหลือนี้จะพึงถึงความย่อยไปได้ดี นอกจากตถาคตหรือสาวกของตถาคต ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงทิ้งเครื่องเซ่นสังเวยที่เหลือนั้นในที่ที่ปราศจากของสดเขียว หรือจงเทเสียในนํ้าซึ่งปราศจากตัวสัตว์เถิด”{๖๖๔} ลำดับนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้เทเครื่องเซ่นสังเวยที่เหลือนั้นลงในนํ้าซึ่งปราศจากตัวสัตว์แล้ว ขณะนั้นแล เครื่องเซ่นสังเวยที่เหลือซึ่งสุนทริกภารทวาชพราหมณ์เทลงในนํ้านั้นได้เดีอดพลุ่ง ส่งเสียงฉี่ ๆ เกิดควันกรุ่นคลุ้งไปทันที เปรียบเหมือนผาลที่ร้อนโชนตลอดทั้งวันถูกจุ่มลงในนํ้า ย่อมเดือดพลุ่งส่งเสียงดังฉี่ ๆ เกิดควันกรุ่นคลุ้งไปทันที ฉันใดก็ฉันนั้นลำดับนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์มีความประหลาดใจ ถึงกับขนลุกขนพอง จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนี่ง

{๖๖๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะสุนทริกภารทวาชพราหมณ์ผู้ยืนอยู่แล้วนั้น ด้วยพระคาถาทั้งหลายว่า

ดูก่อนพราหมณ์ ท่านกำลังเผาไม้อยู่ อย่าสำคัญว่าบริสุทธิ์ ก็การเผาไม้นั้นเป็นของภายนอกจากอริยธรรม

ผู้ใดปรารถนาความบริสุทธิ์ด้วยการเผาไม้ภายนอก ผู้ฉลาดทั้งหลายย่อมไม่กล่าวถึงความบริสุทธิ์มีได้ด้วยการเผาไม้ภายนอกนั้นของผู้นั้น

ดูก่อนพราหมณ์ เราเลิกการเผาไม้ได้แล้ว ทำไฟคือญาณให้ลุกโพลงอยู่ภายในตนทีเดียว เราเป็นพระอรหันต์ ผู้มีไฟติดโพลงอยู่เป็นนิจ มีจิตตั้งไว้โดยชอบอยู่เป็นนิจประพฤติพรหมจรรย์อยู่ดูก่อนพราหมณ์ มานะของท่านเป็นดุจหาบ ความโกรธเป็นดุจควัน มุสาวาทเป็นดุจเถ้า ลิ้นเป็นดุจทัพพีตักเครื่องบูชา หทัยเป็นที่ตั้งความรุ่งเรือง ตนที่ฝึกฝนดีแล้ว เป็นความรุ่งเรืองของบุรุษดูก่อนพราหมณ์ ห้วงนํ้าคือธรรมที่มีศีลเป็นท่า ไม่ขุ่นมัว ซึ่งเป็นที่ที่บุคคลผู้ถึงเวททั้งหลายพากันอาบแล้วไม่เปียกตัวเลย ข้ามถึงฝั่งคือนิพพานได้ อันบัณฑิตทั้งหลายสรรเสริญแล้วดูก่อนพราหมณ์ สัจจะ ธรรม ความสำรวม ชื่อว่าพรหมจรรย์ คือ การบรรลุอันประเสริฐซึ่งอาศัยอยู่

ตรงกลาง ท่านนั้นจงทำความนอบน้อมในพระขีณาสพ ผู้ซื่อตรงทั้งหลายเถิด เรากล่าวคนนั้นว่าผู้มีพระธรรมเป็นสาระ

{๖๖๖} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระดำรัสของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระดำรัสของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึง พระโคดมผู้เจริญ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชาพึงได้อุปสมบทในสำนักของพระโคดมผู้เจริญเถิด”สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้บรรพชาได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

ก็ท่านพระสุนทริกภารทวาชะได้อุปสมบทแล้วไม่นาน หลีกไปอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน เพราะรู้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า “ชาติสินแล้วพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”ก็แล ท่านพระสุนทริกภารทวาชะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย ดังนี้แล

๑๐. พหุธิติสูตร

ว่าด้วยต้นตอแห่งความสุข

{๖๖๗} [๑๙๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ใน ณ ชัฏป่าแห่งหนึ่งในโกศลชนบท ก็สมัยนั้นแล โคงาน ๑๔ ตัวของพราหมณ์ภารทวาชโคตรคนหนึ่งได้หายไป

{๖๖๘} ครั้งนั้นแล พราหมณ์ภารทวาชโคตรเที่ยวแสวงหาโคงานเหล่านั้นอยู่ จนเข้าไปถึงชัฏป่านั้น ครั้นแล้วได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งขัดสมาธิตั้งพระกายตรง ทรงดำรงพระสติมั่นอยู่ในชัฏป่านั้น จึงเข้าไปเฝ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กล่าวคาถาเหล่านี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

โคงาน ๑๔ ตัวซึ่งไม่ปรากฏตัวมา ๖๐ วันเข้าวันนี้ของสมณะนี้คงไม่มีแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข

ต้นงาทั้งหลายที่ไม่งามซึ่งมีใบเพียงใบสองใบในไร่ ของสมณะนี้คงไม่มีเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข

หนูทั้งหลายในฉางเปล่าซึ่งยกหูยกหางกระโดดโลดเต้นอยู่ของสมณะนี้คงไม่มีเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข

เครื่องลาดที่ใช้มาตั้งเจ็ดเดือน ดาดาษไปด้วยตัวแมลงของสมณะนี้คงไม่มีเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข

บุตรสาวที่เป็นม่ายซึ่งมีลูกติดมาคนหนึ่งหรือสองคน ของสมณะนี้คงไม่มีเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข