พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย · ยักขสังยุต
๑๒. อาฬวกสูตร เล่ม ๑๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๘๓๘–๘๔๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๒/๑๒ ในยักขสังยุตมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ยักขสังยุต อาฬวกสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๕ หน้า ๓๖๐–๓๖๕
{๘๓๗} ครั้งนั้นแล ยักษ์ผู้เลื่อมใสอย่างยิ่งในจิราภิกษุณี เข้าไปหาจากถนนนี้ไป ยังถนนโน้น จากตรอกนี้ไปยังตรอกโน้น ในพระนครราชคฤห์ ได้กล่าวคาถานี้ในเวลานั้นว่า
อุบาสกผู้มีปัญญาท่านนี้ ได้ถวายจีวรแก่จิราภิกษุณีผู้หลุดพ้นแล้ว จากกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ทั้งปวง ย่อมประสพบุญเป็นอันมากหนอ
๑๒. อาฬวกสูตร
ว่าด้วยพวกยักษ์ทูลถามปัญหาพระพุทธเจ้า
{๘๓๘} [๒๔๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหฺนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่อยู่ของอาฬวกยักษ์ใกล้เมืองอาฬวี ครั้งนั้นแล อาฬวกยักษ์เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ท่านจงออกไป สมณะ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ได้ซิ ท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จออกไป
อาฬวกยักษ์กล่าวอีกว่า “ท่านจงเข้ามา สมณะ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่า “ได้ซิ ท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จเข้าไป
อาฬวยักษ์ได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ดังนี้ว่า “ท่านจงออกไป สมณะ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ได้ซิ ท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จออกไป
อาฬวกยักษ์กล่าวอีกว่า “ท่านจงเข้ามา สมณะ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่า “ได้ซิ ท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จเข้าไป
อาฬวกยักษ์ก็ได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๓ ดังนี้ว่า “ท่านจงออกไป สมณะ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ได้ซิ ท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จออกไป
อาฬวกยักษ์กล่าวอีกว่า “ท่านจงเข้ามา สมณะ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่า “ได้ซิ ท่าน” ดังนี้แล้วก็เสด็จเข้าไป
{๘๓๙} อาฬวกยักษ์ก็ได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๔ ดังนี้ว่า “ท่านจงออกมา สมณะ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ผู้มีอายุ เราจะไม่ออกไปอีกละ ท่านจะทำอะไรก็ทำเถิด”
อาฬวกยักษ์ได้กล่าวว่า “สมณะ เราจะถามปัญหากะท่าน ถ้าท่านตอบเราไม่ได้ เราจะทำจิตของท่านให้บ้าคลั่ง จะฉีกหัวใจของท่าน หรือไม่ก็จะจับเท้าท่านเหวี่ยงไปที่ฝั่งแม่นํ้าคงคาฟากโน้น”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อาวุโส เรายังไม่เห็นใครเลยในมนุษย์โลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ที่จะทำจิตของเราให้บ้าคลั่ง หรือที่จะฉีกหัวใจของเรา หรือไม่ก็จะจับเท้าเราแล้วเหวี่ยงไปที่ฝั่งแม่น้ำคงคาฟากโน้นได้ อาวุโส เอาเถอะท่านจงถามตามที่ท่านต้องการเถิด”{๘๔๐} อาฬวกยักษ์ถามว่า
อะไรหนอเป็นทรัพย์อันน่าปลื้มใจอย่างประเสริฐของคนในโลกนี้ อะไรหนอที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำความสุขมาให้ อะไรหนอเป็นรสที่ดีกว่ารสทั้งหลาย คนที่มีชีวิตอยู่อย่างไร นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่ามีชีวิตประเสริฐ
{๘๔๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า
ศรัทธาเป็นทรัพย์อันน่าปลื้มใจอย่างประเสริฐของคนในโลกนี้ ธรรม ที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำความสุขมาให้ สัจจะ แลเป็นรสที่ดีกว่ารสทั้งหลาย คนที่มีชีวิตอยู่ด้วยปัญญา นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่ามีชีวิตประเสริฐ{๘๔๒} อาฬวกยักษ์ถามว่า
คนจะข้ามโอฆะได้อย่างไร จะข้ามอรรณพได้อย่างไร จะล่วงพ้นทุกข์ได้อย่างไร จะบริสุทธิ์ได้อย่างไร
{๘๔๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า
คนจะข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา จะข้ามอรรณพได้ ด้วยความไม่ประมาท จะล่วงพ้นทุกข์ได้ด้วยความเพียร จะบริสุทธิ์ได้ด้วยปัญญา
{๘๔๔} อวฬวกยักษ์ถามว่า
คนทำอย่างไรจึงจะได้ปัญญา ทำอย่างไรจึงจะหาทรัพย์ได้ ทำอย่างไรจึงจะได้รับเกียรติ ทำอย่างไรจึงจะ
- ๑ธรรม ในที่นี้หมายถึงธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ หรือธรรมมีทาน ศีล เป็นต้น (สํ.ส.อ. ๓๑๑)
- ๒สัจจะ ในที่นี้หมายถึงวาจาสัจที่มีปรมัตถสัจจะและวิรติสัจจะอยู่ภายใน (สํ.ส.อ. ๓๑๑)
- ๓ข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา หมายถึงการที่บุคคลใช้อินทรีย์คือศรัทธาอันเป็นปทัฏฐานแห่งองค์ธรรม สำหรับเป็นพระโสดาบัน แล้วสามารถข้ามโอฆะคือทิฏฐิได้ด้วยโสดาปัตติมรรค ข้ามอรรณพได้ด้วยความไม่ประมาท หมายถึงการที่พระโสดาบันผู้ประกอบด้วยความไม่ประมาทในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลายแล้วสำเร็จเป็นพระสกทาคามีสามารถข้ามอรรณพคือการเวียนว่ายตายเกิดหรือ ข้ามภวโอฆะได้ด้วยสกทาคามีมรรค ล่วงพ้นทุกข์ได้ด้วยความเพียร หมายถึงการที่พระสกทาคามี ที่บำเพ็ญเพียรจนสำเร็จเป็นพระอนาคามีแล้วสามารถข้ามทุกข์ที่เกิดจากกามหรือกามโอฆะได้ บริสุทธิ์ได้ด้วยปัญญา หมายถึงการที่พระอนาคามีใช้ปัญญาอันปราศจากกามสัญญาละอวิชชาได้สำเร็จ เป็นพระอรหันต์ซึ่งชื่อว่าสามารถข้ามโอฆะคืออวิชชาได้เบ็ดเสร็จเด็ดขาด (สํ.ส.อ. ๓๑๓)
ผูกใจมิตรสหายไว้ได้ ทำอย่างไรเมื่อจากโลกนี้ไปแล้ว จึงจะไม่เศร้าโศก
{๘๔๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า
คนที่มีความเชื่อ ตั้งใจฟังธรรมของพระอรหันต์ ทั้งหลายด้วยดีพื่อบรรลุนิพพาน ไม่ประมาท มีปัญญา แจ้งประจักษ์ ย่อมได้ปัญญา
คนที่ทำงานเหมาะสม เอางานเอาการ มีความขยัน หมั่นเพียร ย่อมหาทรัพย์ได้ คนจะได้รับเกียรติก็เพราะมีสัจจะ ผู้ให้ย่อมผูกใจมิตรสหายไว้ได้ผู้อยู่ครองเรือน ประกอบด้วยศรัทธา มีคุณธรรม ๔ ประการนี้ คือ สัจจะ ความซื่อสัตย์ ๑ ทมะ ความข่มใจ ๑ ธิติ ความอดทน ๑ จาคะ ความเสียสละ ๑ จากโลกนี้ไป แล้วย่อมไม่เศร้าโศกเชิญท่านถามสมณพราหมณ์อื่น ๆ ซึ่งมีอยู่มากมาย ดูเถิดว่า ในโลกนี้ ยังจะมีอะไรที่ดียิ่งไปกว่าสัจจะ ทมะ ขันติ และจาคะนี้อีก
- ๑คนจะได้รับเกียรติก็เพราะมีสัจจะ หมายถึงมีวจีสัจจะ คือ เป็นสัจจวาที มีปกติกล่าวคำจริง เป็นภูตวาที มีปกติกล่าวคำแท้ หรือเข้าถึงปรมัตถสัจจะ (นิพพาน) คือ สำเร็จเป็นพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระอริยสาวก (สํ.ส.อ. ๓๑๕)
- ๒คุณธรรมทั้ง ๔ ประการ นี้มีคำอธิบายอีกนัยหนึ่งดังนี้ สัจจะ หมายถึงสัจจะในข้อที่ตรัสว่า ‘คนจะได้รับเกียรติก็เพราะมีสัจจะ’ ทมะ (หรือ ธรรมะ) หมายถึงปัญญาที่เกิดจากการฟังธรรมในข้อที่ตรัสว่า ‘คนที่มีความเชื่อ ตั้งใจฟังธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลายด้วยดีเพื่อบรรลุนิพพาน ไม่ประมาท มีปัญญาแจ้งประจักษ์ ย่อมได้ปัญญา’ ธิติ หมายถึงอุฏฐานะคือความขยันหมั่นเพียรในข้อที่ตรัสว่า ‘คนที่ทำงานเหมาะสม เอางานเอาการ มีความขยันหมั่นเพียร ย่อมหาทรัพย์ได้’ จาคะ หมายถึงทานคือการให้ในข้อที่ตรัสว่า ‘ผู้ให้ย่อมผูกใจมิตรสหายไว้ได้’ (สํ.ส.อ. ๓๑๕-๓๑๖)
{๘๔๖} อาฬวกยักษ์ทูลว่า
วันนี้ ข้าพเจ้าได้ทราบชัดถึงประโยชน์ที่พึงได้รับในโลกหน้าอยู่ ยังจะต้องไปสอบถามสมณพราหมณ์อื่น ๆ จำนวนมากอีกทำไมพระพุทธเจ้าเสด็จมายังเมืองอาฬวีเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้าผู้ซึ่งได้รู้ชัดถึงพระทักขิไณยบุคคลซึ่งเป็นผู้ที่บุคคลถวายทานแล้วย่อมมีผลมากในวันนี้เองข้าพเจ้าจักเที่ยวชมเชยถึงความตรัสรู้ดีของพระสัมมาส้มพุทธเจ้า ความเป็นธรรมดีของพระธรรม และความปฏิบัติดีของพระสงฆ์ จากหมู่บ้านไปสู่หมู่บ้าน จากเมืองไปสู่เมือง
ยักขสังยุตจบบริบูรณ์
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑.อินทกสูตร ๒.สักกสูตร
๓.สูจิโลมสูตร ๔.มณิภัททสูตร
๕.สานุสูตร ๖.ปิยังกรสูตร
๗.ปุนัพพสุสูตร ๘.สุทัตตสูตร
๙.ปฐมสุกกาสูตร ๑๐.ทุติยสุกการสูตร
๑๑.จิราสูตร ๑๒.อาฬวกสูตร
๑๑. สักกสังยุต
๑. ปฐมวรรค
๑. สุวีรสูตร
ว่าด้วยการได้ความสุขเพราะความหมั่นขยัน
{๘๔๗} [๒๔๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว{๘๔๘} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พวกอสูรได้ยกกันมารบกับพวกเทพ ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพตรัสเรียกสุวีรเทพบุตรมาบัญชาว่า ‘พ่อสุวีระ พวกอสูรเหล่านี้กำลังยกกันมารบกับพวกเทพ พ่อจงไปป้องกันพวกอสูรไว้เถิด’สุวีรเทพบุตรนั้นทูลรับพระบัญชาท้าวสักกะว่า ‘ขอเดชะ พระองค์ผู้ ทรงพระเจริญ’ ดังนี้แล้วก็เผลอลืมเสีย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพได้ตรัสเรียกสุวีรเทพบุตร มาสั่งเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ‘พ่อสุวีระ พวกอสูรเหล่านี้กำลังยกกันมารบกับพวกเทพ พ่อจงไปป้องกันพวกอสูรไว้เถิด’แม้ในครั้งที่ ๒ สุวีรเทพบุตรก็ทูลรับพระบัญชา แต่ก็เผลอลืมเสีย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพได้ตรัสเรียกสุวีรเทพบุตร มาสั่งเป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘พ่อสุวีระ พวกอสูรเหล่านี้กำลังยกกันมารบกับพวกเทพ พ่อจงไปป้องกันพวกอสูรไว้เถิด’
จบ ๑๒. อาฬวกสูตร