๕. สุภาษิตชยสูตร เล่ม ๑๕

บุคคลผู้ไม่โกรธตอบคนที่โกรธชื่อว่าชนะสงครามที่เอาชนะได้ยาก

บุคคลใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว มีสติสงบใจได้ บุคคลนั้นชื่อว่าประพฤติประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย คือ แก่ตนและผู้อื่น

เมื่อคนทั้งสองฝ่ายคือตนและผู้อื่นต่างก็เยียวยากันอยู่ เหล่าคนที่ไม่ฉลาดในธรรมย่อมสำคัญพวกเขาว่าเป็นคนโง่เขลา

{๘๗๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขนาดท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพพระองค์นั้นทรงอาศัยผลบุญของพระองค์เป็นอยู่ เสวยรัชสมบัติอิสริยาธิปัตย์อยู่ในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์อยู่ ก็ยังได้มาพรรณนาคุณของขันติและโสรัจจะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่พวกเธอบวชในธรรมวินัยที่เรากล่าวชอบแล้วอย่างนี้จะพึงเป็นผู้อดทน และสงบเสงี่ยมได้ ข้อนี้จะพึงงดงามในธรรมวินัยนี้โดยแท้”

๕. สุภาสิตชยสูตร

ว่าด้วยการแข่งขันคำสุภาษิต

{๘๗๗} [๒๕๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตะวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว{๘๗๘} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ได้มีสงครามระหว่างเทพกับอสูรประชิดกันแล้ว ครั้งนั้นแล ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้ตรัสกะท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพว่า ‘ท่านจอมเทพ เราจงมาชนะกันด้วยการกล่าวคำสุภาษิตดีกว่า’

ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพตรัสว่า ‘ก็ได้ ท่านท้าวเวปจิตติ พวกเรามาเอาชนะกันด้วยการกล่าวคำสุภาษิต’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พวกเทพและพวกอสูรได้ร่วมกันตั้งผู้ตัดสินโดยมีข้อแม้ว่า ‘ผู้ตัดสินเหล่านี้จะต้องรู้ทั่วถึงคำสุภาษิตและคำทุพภาษิต ด้วย’ต่อจากนั้นแล ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้ตรัสกะท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพว่า ‘ท่านจอมเทพ ท่านจงตรัสคาถาขึ้นก่อน’

เมื่อท้าวเวปจิตติตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพได้ตรัสกะท้าวเวปจิตติจอมอสูรว่า ‘ท่านท้าวเวปจิตติ ในเทวโลกนี้ท่านเป็นเทพมาก่อน ฉะนั้น ขอให้ท่านจงกล่าวคาถาก่อน’{๘๗๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวสักกะตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวเวปจิตติจอมอสูรจึงได้ตรัสคาถานี้ว่า

ถ้าไม่ห้ามปรามไว้บ้าง พวกคนพาลก็จะกำเริบเรื่อยไป เพราะฉะนั้น ธีรชนจึงควรกีดกันพวกคนพาลไว้ด้วยอาชญาที่รุนแรง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้ตรัสคาถาดังนี้แล้ว เหล่าอสูรพากันชื่นชม พวกเทพต่างก็พากันนิ่ง

ต่อจากนั้นแล ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้ตรัสกะท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพว่า ‘ท่านจอมเทพ เชิญท่านกล่าวคาถาเถิด’

{๘๘๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวเวปจิตติตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพได้ตรัสคาถานี้ว่า

ผู้ใดรู้ว่าคนอื่นเขาโกรธ เป็นผู้มีสติ สงบใจไว้ได้ เราเข้าใจว่าการสงบใจได้ของผู้นั้นแลเป็นการกีดกันพวกคนพาลไว้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพได้กล่าวคาถานี้แล้ว พวกเทพต่างก็พากันชื่นชม เหล่าอสูรก็นิ่งแล

ต่อจากนั้น ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพได้ตรัสกะท้าวเวปจิตติจอมอสูรว่า ‘ท่านท้าวเวปจิตติ เชิญท่านกล่าวคาถาต่อไปเถิด’

{๘๘๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวสักกะตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้ตรัสคาถานี้ว่า

ท่านท้าววาสวะ เราเห็นโทษในความอดกลั้นนี้แลว่า เมื่อใด คนพาลเข้าใจบุคคลนั้นว่า ‘ผู้นี้ยอมอดกลั้นเพราะกลัวเรา’ เมื่อนั้น คนด้อยปัญญาก็ยิ่งข่มเหงผู้นั้น เหมือนโคที่แข็งแรงวิ่งไล่ข่มเหงโคที่แพ้ให้หนีไปฉะนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวเวปจิตติจอมอสูรกล่าวคาถานี้แล้ว เหล่าอสูรพากันชื่นชม พวกเทพต่างก็นิ่ง

ต่อจากนั้น ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้ตรัสกะท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพว่า ‘ท่านจอมเทพ เชิญท่านกล่าวคาถาต่อไปบ้าง’

{๘๘๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวเวปจิตติจอมอสูรตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพได้ตรัสคาถาเหล่านี้ว่า

บุคคลจะมาเข้าใจว่า ‘ผู้นี้ยอมอดกลั้นได้เพราะกลัวเรา’ ดังนี้หรือหาไม่ก็ตามที แต่ประโยชน์ทั้งหลายมีประโยชน์ของตนเป็นอย่างยิ่ง ประโยชน์ที่ยิ่งกว่าขันติธรรมไม่มีบุคคลใดเป็นคนแข็งแรง แต่ยอมอดกลั้นต่อคนผู้ที่อ่อนแอกว่าได้ ความอดกลั้นของบุคคลนั้นบัณฑิตทั้งหลาย กล่าวว่าเป็นขันติอย่างยิ่ง เพราะว่าผู้อ่อนแอจำต้องอดทนเป็นประจำอยู่แล้ว

พลังของบุคคลใดเป็นพลังที่โง่เขลา บัณฑิตทั้งหลาย กล่าวถึงพลังของบุคคลนั้นว่าไม่ใช่พลัง ไม่มีบุคคลใด กล่าวโต้ตอบต่อบุคคลผู้มีพลังและมีธรรมคุ้มครองแล้วได้

บุคคลใดโกรธตอบคนที่โกรธ บุคคลนั้นจัดว่าเป็นคนเลวกว่าคนที่โกรธนั้นเสียอีกเพราะเหตุที่โกรธตอบนั้น บุคคลผู้ไม่โกรธตอบคนที่โกรธชื่อว่าชนะสงครามที่เอาชนะได้ยาก

บุคคลใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว มีสติสงบใจได้ บุคคลนั้น ชื่อว่าประพฤติประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย คือ แก่ตนและผู้อื่น

เมื่อคนทั้งสองฝ่ายคือตนและผู้อื่นต่างก็เยียวยากันอยู่ เหล่าคนที่ไม่ฉลาดในธรรมย่อมสำคัญพวกเขาว่าเป็นคนโง่เขลา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพได้ตรัสคาถาเหล่านี้แล้ว พวกเทพต่างพากันชื่นชม เหล่าอสูรต่างก็นิ่ง

{๘๘๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ผู้ตัดสินทั้งหลายของพวกเทพและพวกอสูรได้ชี้ขาดดังนี้ว่า ‘คาถาทั้งหลายที่ท่านท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้ตรัสมานั้น ยังมีความเกี่ยวข้องกับอาชญา มีความเกี่ยวข้องกับศัสตรา เพราะเหตุเช่นนี้ จึงยังมีความหมายมั่น ความแก่งแย่ง ความทะเลาะวิวาท ส่วนคาถาทั้งหลายที่ท่านท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพได้ตรัสมานั้นไม่เกี่ยวข้องกับอาชญาไม่เกี่ยว ข้องกับศัสตรา เพราะเหตุเช่นนี้ จึงไม่มีความหมายมั่น ไม่มีความแก่งแย่ง ไม่มีความทะเลาะวิวาท เป็นอันว่าท่านท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพชนะเพราะได้กล่าวสุภาษิต’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชัยชนะด้วยการกล่าวคำสุภาษิตได้เป็นของท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพแล้วด้วยประการฉะนี้แล”

๖. กุลาวกสูตร

ว่าด้วยท้าวสักกะชนะพวกอสูรโดยธรรม

{๘๘๔} [๒๕๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ได้มีสงครามระหว่างพวกเทพกับอสูรประชิดกันแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในสงครามคราวนั้นพวกอสูรชนะ พวกเทพปราชัย พวกเทพผู้ปราชัยต่างพากันหนีไปทางทิศเหนือ พวกอสูรได้ชวนกันไล่ติดตามพวกเทพเหล่านั้นไปแล้วทีเดียว{๘๘๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพได้ตรัสกะมาตลีสังคาหกเทพบุตรด้วยคาถาว่า

ดูก่อนมาตลิ เธอจงหลีกเลี่ยงรังนกในป่างิ้วเสีย ด้วยการบ่ายหน้ารถกลับ ถึงเราจะต้องสละชีวิตให้พวกอสูรก็ตามที ก็ขออย่าให้นกเหล่านี้อยู่อย่างปราศจากรังเลย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตลีสังคาหกเทพบุตรรับเทวบัญชาของท้าวสักกะ ผู้เป็นจอมเทพว่า ‘ขอเดชะ พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ’ ดังนี้แล้วได้บังคับรถซึ่งเทียมด้วยม้าอาชาไนยพันตัวหันกลับแล้ว

{๘๘๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พวกอสูรคิดว่า ‘บัดนี้รถซึ่งเทียมด้วยม้าอาชาไนยพันตัวของท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพวกกลับมาแล้ว พวกเทพกับพวกอสูรคงจักทำสงครามกันเป็นครั้งที่ ๒ อีก’ พวกอสูรจึงกลัว หนีกลับเข้าไปสู่อสุรบุรีดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชัยชนะครั้งนี้เป็นชัยชนะโดยธรรมแท้ ๆ ได้ตกเป็นของท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพแล้ว ด้วยประการฉะนี้แล