๔. พกสูตร เล่ม ๑๕

เอวมฺเม สุตํ:- เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน พกสฺส พฺรหฺมุโน เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ “อิทํ นิจฺจํ อิทํ ธุวํ อิทํ สสฺสตํ อิทํ เกวลํ อิทํ อจวนธมฺมํ, อิทํ หิ น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น อุปปชฺชติ, อิโต จ ปนญฺญํ อุตฺตรึ (๑) นิสฺสรณํ นตฺถี”ติ. อถ โข ภควา พกสฺส พฺรหฺมุโน เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมฺมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมฺมิญฺเชยฺย, เอวเมว เชตวเน อนฺตรหิโต ตสฺมึ พฺรหฺมโลเก ปาตุรโหสิ. อทฺทสา โข พโก พฺรหฺมา ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ, ทิสฺวาน ภควนฺตํ เอตทโวจ “เอหิ โข มาริส, สฺวาคตํ เต มาริส, จิรสฺสํ โข มาริส อิมํ ปริยายมกาสิ, ยทิทํ อิธาคมนาย. อิทํ หิ มาริส นิจฺจํ อิทํ ธุวํ อิทํ สสฺสตํ อิทํ เกวลํ อิทํ อจวนธมฺมํ, อิทญฺหิ น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น อุปปชฺชติ, อิโต จ ปนญฺญํ อุตฺตรึ นิสฺสรณํ นตฺถี”ติ.

เอวํ วุตฺเต ภควา พกํ พฺรหฺมานํ เอตทโวจ “อวิชฺชาคโต วต โภ พโก พฺรหฺมา, อวิชฺชาคโต วต โภ พโก พฺรหฺมา, ยตฺร หิ นาม อนิจฺจํเยว สมานํ ‘นิจฺจนฺ’ติ วกฺขติ, อธุวํเยว สมานํ ‘ธุวนฺ’ติ วกฺขติ, อสสฺสตํเยว สมานํ ‘สสฺสตนฺ’ติ วกฺขติ, อเกวลํเยว สมานํ ‘เกวลนฺ’ติ วกฺขติ, จวนธมฺมํเยว สมานํ ‘อจวนธมฺมนฺ’ติ วกฺขติ. ยตฺถ จ ปน ชายติ จ ชิยฺยติ จ มิยฺยติ จ จวติ จ อุปปชฺชติ จ, ตํ (๒) ตถา วกฺขติ. อิทํ หิ น ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น อุปปชฺชติ สนฺตญฺจ ปนญฺญํ อุตฺตรึ นิสฺสรณํ, นตฺถญฺญํ อุตฺตรึ นิสฺสรณนฺติ วกฺขตี”ติ.

ทฺวาสตฺตติ โคตม ปุญฺญกมฺมา

วสวตฺติโน ชาติชรํ อตีตา

อยมนฺติมา เวทคู พฺรหฺมุปปตฺติ

อสฺมาภิชปฺปนฺติ ชนา อเนกาติ.

อปฺปํ หิ เอตํ น หิ ทีฆมายุํ (๓)

ยํ ตฺวํ พก มญฺญสิ ทีฆมายุํ

สตํ สหสฺสาน นิรพฺพุทานํ

อายุํ ปชานามิ ตฺวาหํ พฺรเหฺมติ.

อนนฺตทสฺสี ภควาหมสฺมิ

ชาติชรํ โสกมุปาติวตฺโต

กึ เม ปุราณํ วต สีลวตฺตํ

อาจิกฺขเมตํ ยมหํ วิชญฺญาติ.

ยํ ตฺวํ อปาเยสิ พหู มนุสฺเส

ปิปาสิเต ฆมฺมนิ สมฺปเรเต

ตนฺเต ปุราณํ วต สีลวตฺตํ

สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามิ.

ยํ เอณิกุลสฺมึ ชนตํ (๔) คหีตํ

อโมจยี คยฺหกํ นียมานํ

ตนฺเต ปุราณํ วต สีลวตฺตํ

สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามิ.

คงฺคาย โสตสฺมิ คหีตนาวํ

ลุทฺเทน นาเคน มนุสฺสกมฺยา (๕)

ปโมจยิตฺถ (๖) พลสา ปสยฺห

ตนฺเต ปุราณํ วต สีลวตฺตํ

สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามิ.

กปฺโป จ เต ปฏจโร (๗) อโหสึ

สมฺพุทฺธิมนฺตํ (๘) วตินํ อมญฺญึ

ตนฺเต ปุราณํ วต สีลวตฺตํ

สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามิ.

อทฺธา ปชานาสิ มเมตมายุํ

อญฺเญปิ ชานาสิ ตถา หิ พุทฺโธ

ตถา หิ ตฺยายํ ชลิตานุภาโว

โอภาสยํ ติฏฺฐติ พฺรหฺมโลกนฺติ.

ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี สมัยนั้น พกพรหมได้เกิดทิฏฐิชั่วเช่นนี้ว่า “ฐานะ แห่งพรหมนี้เที่ยง ยั่งยืน ติดต่อกัน คงที่ มีความไม่เคลื่อนเป็นธรรมดา ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่อุบัติ อนึ่ง เครื่องสลัดออก(จากทุกข์)อันยิ่งอย่างอื่นนอกจากฐานะ แห่งพรหมนี้ไม่มี”ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดคำนึงของพกพรหมด้วยพระทัยแล้ว ทรงหายพระองค์จากพระเชตวันแล้วไปปรากฏในพรหมโลกนั้น เปรียบเหมือนบุรุษ ผู้มีกำลังเหยียดแขนออกหรือคู้แขนเข้า ฉะนั้น พกพรหมได้เห็นพระผู้มีพระภาคกำลัง เสด็จมาแต่ไกล ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ขอพระองค์จงเสด็จมาเถิด ขอรับเสด็จ นาน ๆ

พระองค์จะมีเวลาเสด็จมา ณ ที่นี้ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ก็ฐานะแห่งพรหมนี้เที่ยง ยั่งยืน ติดต่อกัน คงที่ มีความไม่ เคลื่อนเป็นธรรมดา ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่อุบัติ อนึ่ง เครื่องสลัดออก(จาก ทุกข์)อันยิ่ง อย่างอื่นนอกจากฐานะแห่งพรหมนี้ไม่มี”เมื่อพกพรหมกล่าวเช่นนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับพกพรหมดังนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พกพรหมถึงความโง่เขลาแล้วหนอ พกพรหมถึงความโง่เขลา แล้วหนอ พกพรหมกล่าวฐานะแห่งพรหมที่เป็นของไม่เที่ยงว่าเที่ยง กล่าวฐานะ แห่งพรหมที่ไม่ยั่งยืนว่ายั่งยืน กล่าวฐานะแห่งพรหมที่ไม่ติดต่อกันว่าติดต่อกัน กล่าวฐานะแห่งพรหมที่ไม่คงที่ว่าคงที่ กล่าวฐานะแห่งพรหมที่มีความเคลื่อนเป็น ธรรมดาว่ามีความไม่เคลื่อนเป็นธรรมดา และกล่าวฐานะแห่งพรหมอันเป็นที่เกิด แก่ ตาย จุติและอุบัติแห่งตนว่า ฐานะแห่งพรหมนี้ ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่อุบัติ อนึ่ง ย่อมกล่าวเครื่องสลัดออก(จากทุกข์)อันยิ่งอย่างอื่นซึ่งมีอยู่ว่าไม่มีพกพรหมกราบทูลว่า

ข้าแต่พระโคดม พวกข้าพระองค์ ๗๒ องค์

บังเกิดในพรหมโลกนี้ เพราะบุญกรรม

มีอำนาจให้เป็นไป ล่วงชาติและชราได้แล้ว

การอุบัติในพรหมโลก ซึ่งถึงฝั่งแห่งเวทนี้เป็นที่สุดแล้ว

ชนมิใช่น้อยย่อมปรารถนาเป็นดังพวกข้าพระองค์

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

พกพรหม ท่านสำคัญอายุใดว่ายาว

ก็อายุนั้นสั้น ไม่ยาวเลย

พรหม เรารู้อายุ ๑๐๐,๐๐๐ นิรัพพุท ของท่านได้ดี

พกพรหมกราบทูลว่า

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า

เราเป็นผู้มีปกติเห็นไม่มีที่สิ้นสุด

ล่วงชาติชราและความเศร้าโศกได้แล้ว

อะไรเป็นศีลวัตรเก่าแก่ของข้าพระองค์หนอ

ขอพระองค์จงตรัสบอกศีลวัตร

ซึ่งข้าพระองค์ควรรู้แจ้งด้วยเถิด

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

๑. ข้อที่ท่านให้มนุษย์เป็นอันมาก

ผู้กระหายน้ำซึ่งถูกแดดแผดเผาในฤดูร้อนได้ดื่มน้ำ

นั้นเป็นศีลวัตรเก่าแก่ของท่าน

เรายังระลึกได้อยู่ ประดุจหลับแล้วตื่นขึ้น ฉะนั้น

๒. ข้อที่ท่านช่วยปลดเปลื้องประชุมชน

ซึ่งถูกโจรจับที่ตระกูลเอณิ

นั้นเป็นศีลวัตรเก่าแก่ของท่าน

เรายังระลึกได้อยู่ ประดุจหลับแล้วตื่นขึ้น ฉะนั้น

๓. ข้อที่ท่านข่มขี่ด้วยกำลังแล้วช่วยปลดเปลื้องเรือ

ซึ่งถูกนาคผู้ร้ายจับไว้ในกระแสของแม่น้ำคงคา

เพราะความเอ็นดูในหมู่มนุษย์

นั้นเป็นศีลวัตรเก่าแก่ของท่าน

เรายังระลึกได้อยู่ ประดุจหลับแล้วตื่นขึ้น ฉะนั้น

๔. เราได้เป็นอันเตวาสิกของท่าน

นามว่ากัปปมาณพ เราได้เข้าใจท่านแล้วว่า

มีความรู้ดี มีวัตร ข้อนั้นเป็นศีลวัตรเก่าแก่ของท่าน

เรายังระลึกได้อยู่ ประดุจหลับแล้วตื่นขึ้น ฉะนั้น

พกพรหมกราบทูลว่า

พระองค์ทรงทราบอายุนี้ของข้าพระองค์แน่แท้

แม้สิ่งอื่นพระองค์ก็ทรงทราบได้

เพราะพระองค์เป็นพระพุทธเจ้า

ฉะนั้น อานุภาพอันรุ่งโรจน์ของพระองค์นี้

จึงยังพรหมโลกให้สว่างไสว ตั้งอยู่

พกสูตรที่ ๔ จบ