๑๐. ทุติยโกกาลิกสูตร เล่ม ๑๕

ผรุสวาจาเปรียบเหมือนผึ่งที่เกิดอยู่ในปากคน เป็นเครื่องบั่นทอนตัวเองของคนพาลผู้กล่าวคำทุพภาษิต

ผู้ที่สรรเสริญคนที่ควรนินทา หรือนินทาคนที่ควรสรรเสริญ ย่อมก่อโทษเพราะปาก เขาย่อมไม่ได้รับความสุข เพราะโทษที่ก่อขึ้นนั้น

ความปราชัยถึงต้องเสียทรัพย์ในเวลาเล่นการพนันยังมีโทษเพียงเล็กน้อย ส่วนผู้ที่มีใจประทุษร้ายในท่านผู้ปฏิบัติดีนี้มีโทษมากกว่า

บุคคลที่กล่าววาจาชั่วและตั้งใจชั่วไว้ ชอบติเตียนพระอริยเจ้า ย่อมตกนรกตลอดกาลอายุประมาณ ๑๓๖,๐๐๐ นิรัพพุทะกับอีก ๕ อัพพุทะ

๑๐. ทุติยโกกาลิกสูตร

ว่าด้วยโกกาลิกภิกษุตกนรก

{๕๙๘} [๑๘๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล โกกาลิกภิกษุ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นผู้มีความปรารถนาชั่วช้า ตกอยู่ในอำนาจความปรารถนาชั่วช้า”

{๕๙๙} เมื่อโกกาลิกภิกษุกล่าวเช่นนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะโกกาลิกภิกษุว่า “ดูก่อนโกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ ดูก่อนโกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ เธอจงทำใจให้เลื่อมใสในสารีบุตรและโมคคัลลานะ สารีบุตรและโมคคัลลานะทั้งสองรูปเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก”โกกาลิกภิกษุได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระวาจาน่าเชื่อถือ มีพระวาจาน่าปฏิบัติตามก็จริง ถึงกระนั้น พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะก็เป็นผู้มีความปรารถนาชั่วช้า ตกอยู่ในอำนาจความปรารถนาชั่วช้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสกะโกกาลิกภิกษุเป็นครั้งที่ ๒ ว่า

“ดูก่อนโกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ ดูก่อนโกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ เธอจงทำใจให้เลื่อมในสารีบุตรและโมคคัลลานะ สารีบุตรและโมคคัลลานะ ทั้งสองรูปเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก”โกกาลิกภิกษุได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระวาจาน่าเชื่อถือ มีพระวาจาน่าปฏิบัติตามก็จริง ถึงกระนั้น พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะก็เป็นผู้มีความปรารถนาชั่วช้า ตกอยู่ในอำนาจความปรารถนาชั่วช้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสกะโกกาลิกภิกษุเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อนโกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ ดูก่อนโกกาลิกะ เธออย่าได้พูดอย่างนี้ เธอจงทำใจให้เลื่อมในสารีบุตรและโมคคัลลานะ สารีบุตรและโมคคัลลานะทั้งสองรูปเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก”{๖๐๐} ทันใดนั้นแล โกกาลิกภิกษุลุกจากที่นั้ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าทำประทักษิณแล้วหลีกไป ก็เมื่อโกกาลิกภิกษุหลีกไปได้ไม่นานนัก ได้เกิดเป็นตุ่มเล็ก ๆ เท่าเมล็ดผักกาดขึ้นเต็มตัว ต่อมาตุ่มเหล่านั้นโตขึ้นเรื่อย ๆ จากขนาดเท่าเมล็ดผักกาดเป็นขนาดเมล็ดพุทรา เมล็ดกระเบา ผลมะขามป้อม

ผลมะตูมอ่อน ผลมะตูมแก่ จากนั้นตุ่มเหล่านั้นก็แตก ทั้งนํ้าหนองน้ำเลือดก็ไหลริน ต่อจากนั้น โกกาลิกภิกษุได้ถึงมรณภาพด้วยอาพาธนั้นเอง ครั้นถึงมรณภาพแล้วได้ไปเกิดในปทุมนรกเพราะมีจิตอาฆาตในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ

{๖๐๑} ครั้งนั้นแล เมื่อปฐมยามผ่านไปแล้ว ท้าวสหัมบดีพรหมมีรัศมีงามยิ่งนัก ยังพระเชตวันทั้งสิ้นให้สว่างไสวไปทั่วแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญโกกาลิกภิกษุมรณภาพแล้วและได้ไปเกิดในปทุมนรกเพราะมีจิตอาฆาตในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ” ท้าวสหัมบดีพรหม ครั้นกราบทูลดังนี้แล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วอันตรธานไปในที่นั้นนั่นเอง{๖๐๒} ครั้นล่วงราตรีนั้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เมื่อคืนนี้ เมื่อล่วงปฐมยามไปแล้ว ท้าวสหัมบดีพรหมมีรัศมีงามยิ่งนัก ยังเชตวันทั้งสิ้นให้สว่างไสวไปทั่วแล้วเข้ามาหาเราถึงที่อยู่ไหว้เราแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โกกาลิกภิกษุมรณภาพแล้วและได้ไปเกิดในปทุมนรกเพราะมีจิตอาฆาตในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวสหัมบดีพรหมครั้นกล่าวคำนี้แล้วได้ไหว้เรา ทำประทักษิณแล้วอันตรธานไปในที่นั้นนั่นเอง”{๖๐๓} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ประมาณอายุในปทุมนรก นานเท่าไร พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ประมาณอายุในปทุมนรกนานมาก ยากที่จะทำการกำหนดประมาณอายุนั้นได้ว่านานเท่านี้ปี เท่านี้ร้อยปี เท่านี้พันปี หรือว่าเท่านี้แสนปี”

ภิกษุนั้นทูลถามอีกว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระองค์สามารถทรงทำการเปรียบเทียบให้ได้ไหม พระพุทธเจ้าข้า”{๖๐๔} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เราสามารถทำได้” แล้วตรัสว่า “เปรียบเหมือนเกวียนบรรทุกงาของชาวโกศลซึ่งบรรทุกงาได้ ๒๐ ขารี ทุก ๆ ๑๐๐ ปีจะมีคนมาหยิบเมล็ดงาออกจากเกวียนครั้งละ ๑ เมล็ด ดูก่อนภิกษุ ด้วยความพยายามนี้ เกวียนบรรทุกงาของชาวโกศลซึ่งบรรทุกงาได้ ๒๐ ขารีนั้น พึงสิ้นไปหมดไปเร็วกว่า ระยะเวลาเท่านั้นยังไม่ถึง ๑ อัพพุทนรก เลยดูก่อนภิกษุ ระยะเวลา ๒๐ อัพพุทนรก เท่ากับ ๑ นิรัพพุทนรก

ระยะเวลา ๒๐ นิรัพพุทนรก เท่ากับ ๑ อพพนรก

ระยะเวลา ๒๐ อพพนรก เท่ากับ ๑ อฏฎนรก

ระยะเวลา ๒๐ อฏฏนรก เท่ากับ ๑ อหหนรก

ระยะเวลา ๒๐ อหหนรก เท่ากับ ๑ กุมุทนรก

ระยะเวลา ๒๐ กุมุทนรก เท่ากับ ๑ โสคันธิกนรก

ระยะเวลา ๒๐โสคันธินรก เท่ากับ ๑ อุปลกนรก

ระยะเวลา ๒๐ อุปลกนรก เท่ากับ ๑ ปุณฑรีกนรก

ระยะเวลา ๒๐ ปุณฑรีกนรก เท่ากับ ๑ ปทุมนรก

ดูก่อนภิกษุ สำหรับภิกษุโกกาลิกะเข้าถึงปทุมนรกแล้วเพราะมีจิต อาฆาตในสารีบุตรและโมคคัลลานะ”

{๖๐๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

ผรุสวาจาเปรียบเหมือนผึ่งที่เกิดอยู่ในปากคน เป็นเครื่องบั่นทอนตัวเองของคนพาลผู้กล่าวคำทุพภาษิตผู้ที่สรรเสริญคนที่ควรนินทา หรือนินทาคนที่ควรสรรเสริญ ย่อมก่อโทษเพราะปาก เขาย่อมไม่ได้รับความสุขเพราะโทษที่ก่อขึ้นนั้นความปราชัยถึงต้องเสียทรัพย์ในเวลาเล่นการพนันยังมีโทษเพียงเล็กน้อย ส่วนผู้ที่มีใจประทุษร้ายในท่านผู้ปฏิบัติดีนี้มีโทษมากกว่าบุคคลที่กล่าววาจาชั่วและตั้งใจชั่วไว้ ชอบติเตียนพระอริยเจ้า ย่อมตกนรกตลอดกาลอายุประมาณ ๑๓๖,๐๐๐ นิรัพพุทะกับอีก ๕ อัพพุทะ

จบ วรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑.อายาจนสูตร ๒. คารวสูตร

๓.พรหมเทวสูตร ๕. พกพรหมสูตร

๕.อัญญตรพรหมสูตร ๖. พรหมโลกสูตร

๗.ปฐมโกกาลิกสูตร ๘. ติสสกสูตร

๙.ตุทุพรหมสูตร ๑๐. ทุติยโกกาลิกสูตร

๒. ทุติยวรรค

๑. สนังกุมารสูตร

ว่าด้วยคำสุภาษิตของสนังกุมารพรหม

{๖๐๖} [๑๘๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้าสัปปินี ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล เมื่อปฐมยามผ่านพ้นไปแล้ว สนังกุมารพรหมมีรัศมีงาม ยิ่งนัก ยังฝั่งแม่น้ำสัปปินีให้สว่างไสวไปทั่วแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมผู้มีพระภาคเจ้า ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ {๖๐๗} กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

กษัตริย์เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ชนที่ถือโคตรตระกูลเป็นใหญ่ ท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์

{๖๐๘} สนังกุมารพรหมกราบทูลคำคาถานี้ พระศาสดาทรงพอพระทัยแล้ว ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมทราบว่าพระศาสดาทรงพอพระทัยตน จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วได้อันตรธานไปในที่นั้นนั่นเอง