๒. เขมสูตร เล่ม ๑๕

นานาติตถิยวรรคที่ ๓

อรรถกถาสิวสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ มีเนื้อความกล่าวมาแล้วทั้งนั้น.

๒. ขมสูตร

[๒๘๑] เขมเทพบุตร ครั้นยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

คนพาลผู้มีปัญญาทราม ย่อมประ-

พฤติกับตัวเองดังศัตรู ย่อมทำกรรมชั่วที่

มีผลเผ็ดร้อน บุคคลทำกรรมใดแล้ว ย่อม

เดือดร้อนภายหลัง มีหน้านองด้วยน้ำตา

ร้องไห้อยู่ เสวยผลแห่งกรรมใด กรรม

นั้นทำแล้วไม่ดีเลย บุคคลทำกรรมใดแล้ว

ไม่เดือดร้อนในภายหลัง มีหัวใจแช่มชื่น

เบิกบานเสวยผลแห่งกรรมใด กรรมนั้น

ทำแล้วเป็นการดี บุคคลรู้กรรมใดว่าเป็น

ประโยชน์แก่ตน ควรลงมือกระทำกรรม

นั้นก่อนทีเดียว อย่างพยายามเป็นนักปราชญ์

เจ้าความรู้ ด้วยความคิดอย่างพ่อค้าเกวียน

พ่อค้าเกวียนละหนทางสายใหญ่ที่เรียบเสีย

ไปทางไม่เรียบ เพลาเกวียนก็หักสะบั้น

ต้องซบเซา ฉันใด บุคคลออกนอกธรรม

หันไปประพฤติตามอธรรม ก็ฉันนั้น เป็น

คนเขลาเบาปัญญา ดำเนินไปทางมฤตยู

ต้องซบเซาอยู่ เหมือนพ่อค้าเกวียนมีเพลา

เกวียนหัก ฉะนั้น.

อรรถกถาเขมสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในเขมสูตรที่ ๒ ต่อไป :-

บทว่า ปฏิกจฺเจว แปลว่า ก่อนทีเดียว. บทว่า อกฺขจฺฉินฺโนวฌายติ ความว่า พ่อค้าเกวียน มีเพลาเกวียนหักเสียแล้ว ย่อมซบเซา คือต้องใช้ความคิดมาก. ในคาถาที่ ๒. บทว่า อกฺขจฺฉินฺโนว แปลว่า เหมือนพ่อค้าเกวียนมีเพลาเกวียนหักเสียแล้ว.

จบอรรถกถาเขมสูตรที่ ๒

๓. เสรีสูตร

[๒๘๒] เสรีเทพบุตร ครั้นยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วได้กล่าวคาถาทูลถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

เทวดาและมนุษย์ทั้งสองพวก ต่าง

ยินดีข่าวและน้ำด้วยกันทั้งนั้น เออ ก็ผู้

ที่ไม่ยินดีข้าวและน้ำชื่อว่ายักษ์โดยแท้.

[๒๘๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสตอบเสรีเทพบุตร ด้วยพระคาถาว่า

ชนเหล่าใดมีใจผ่องใส ให้ข้าวและ

น้ำนั้นด้วยศรัทธา ข้าวและน้ำนั้นแล ย่อม

พะนอชนเหล่านั้นในโลกนี้และโลกหน้า

เพราะเหตุนั้น พึงเปลื้องความตระหนี่เสีย

ครอบงำมลทินคือความตระหนี่เสีย ให้

ทาน บุญเท่านั้นย่อมเป็นที่พึ่งของเหล่า

สัตว์ในโลกหน้า.

[๒๘๔] ส. น่าอัศจรรย์พระเจ้าข้า ไม่เคยมีมา พระเจ้าข้า พระ-ดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วว่า

ชนเหล่าใดมีใจผ่องใส ให้ข้าวและ

น้ำนั้นด้วยศรัทธา ข้าวและน้ำนั้นแล ย่อม

พะนอชนเหล่านั้นทั้งในโลกนี้และโลก

หน้าเพราะเหตุนั้น พึงเปลื้องความตระหนี่