๓. สกลิกสูตร เล่ม ๑๕

๓. สกลิกสูตร

ว่าด้วยถูกสะเก็ดหิน

[๔๕๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ มัททกุจฉิมิคทายวันกรุงราชคฤห์.

ก็โดยสมัยนั้นแล พระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าถูกสะเก็ดหินเจาะแล้ว ได้ยินว่า เวทนาทั้งหลาย อันยิ่ง เป็นไปในพระสรีระ เป็นทุกข์ แรงกล้าเผ็ดร้อน ไม่เป็นที่ยินดี ไม่เป็นที่พอพระทัย ย่อมเป็นไปแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์มีพระสติสัมปชัญญะอดกลั้นซึ่งเวทนาเหล่านั้น ไม่กระสับกระส่าย.

ลำดับ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ปูผ้าสังฆาฏิเป็น ๘ ชั้น แล้วสำเร็จสีหไสยา โดยพระปรัศว์เบื้องขวา พระบาทซ้ายเหลิอมพระบาทขวา มีพระสติสัมปชัญญะ.

[๔๕๓] ครั้งนั้นแล มารผู้มีบาปเข้าไปหาพระองค์ถึงที่ประทับ แล้วทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

ท่านนอนด้วยความเขลา หรือมัวเมา

คิดกาพย์กลอนอยู่ ประโยชน์ทั้งหลาย

ของท่านไม่มีมา ท่านอยู่ ณ ที่นอนที่นั่ง

อันสงัดแต่ผู้เดียว ตั้งหน้านอนหลับ นี่

อะไร ท่านหลับทีเดียวหรือ.

[๔๕๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบว่า

เราไม่ได้นอนด้วยความเขลา ทั้ง

มิได้มัวเมาคิดกาพย์กลอนอยู่ เราบรรลุ

ประโยชน์แล้วปราศจากความโศก อยู่

ที่นอนที่นั่ง อันสงัดแต่ผู้เดียว นอนรำพึง

ด้วยความเอ็นดูในสัตว์ทั้งปวง. ลูกศรเข้า

ไปในอกของชนเหล่าใด เสียบหทัยให้

ลุ่มหลงอยู่ แม้ชนเหล่านั้นในโลกนี้ ผู้มี

ลูกศรเสียบอกอยู่ ยังได้ความหลับ เราผู้

ปราศจากลูกศรแล้ว ไฉนจะไม่หลับเล่า.

เราเดินทางไปในทางที่มีราชสีห์เป็นต้น

มิได้หวาดหวั่น ถึงหลับในที่เช่นนั้นก็

มิได้กลัวเกรง กลางคืนและกลางวัน ย่อม

ไม่ทำให้เราเดือดร้อน เราย่อมไม่พบเห็น

ความเสื่อมอะไร ๆ ในโลก ฉะนั้น เราผู้

มีความเอ็นดูในสัตว์ทั้งปวงจึงนอนหลับ.

ครั้งนั้นแล มารผู้มีบาปเป็นทุกข์ เสียใจว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้จักเรา พระสุคตทรงรู้จักเรา ดังนี้ จึงได้หายไปในที่นั้นเอง.

อรรถกถาสกลิกสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในสกลิกสูตรที่ ๓ ต่อไป :-

บทว่า มนฺทิยา นุ เสสิ ได้แก่ ท่านนอนด้วยความเขลา ด้วยความลุ่มหลง. บทว่า อุทาหุ กาเวยฺยมตฺโต ได้แก่ ก็หรือว่า ท่านนอนเหมือนอย่างกวี นอนครุ่นคิดคำที่จะพึงกล่าว หมกมุ่นด้วยเหตุที่จะพึงแต่งนั้น.

บทว่า สมฺปจุรา แปลว่า มาก. บทว่า กิมิทํ โสปฺปเสว ได้แก่ เหตุไรท่านจึงหลับอย่างนี้เล่า. บทว่า อตฺถํ สเมจฺจ ได้แก่ มาถึงพร้อม คือบรรลุประโยชน์แล้ว ด้วยว่า เราไม่มีประโยชน์ [ความต้องการ] ว่า ขึ้นชื่อว่า ผู้ไม่เกี่ยวข้อง ก็วิบัติจากผู้เกี่ยวข้องดังนี้. บทว่า สลฺลํ ได้แก่หอกแลลูกศรอันคม.

บทว่า ชคฺคํ น สงฺเกมิ ความว่า เราถึงเดินทางก็ไม่ระแวง อย่างคนบางคนเดินไปในทางสีหะเป็นต้น ก็ระแวง. บทว่า นปิ เภมิ โสตฺตุํ ความว่าเราไม่กลัวจะหลับ อย่างคนบางคน กลัวจะหลับ ในทางสีหะเป็นต้น. บทว่านานุปตนฺติ มา มํ ความว่า คนทั้งหลายไม่เดือดร้อนตามไปกะเรา อย่างเมื่ออาจารย์หรืออันเตวาสิกเกิดไม่สบาย อันเตวาสิก มัวแต่เล่าเรียนและสอบถามเสีย คืนวันล่วงไป ๆ ก็เดือนร้อนถึง ด้วยว่า กิจที่ยังไม่เสร็จไร ๆ ของเราไม่มี. ด้วยเหตุนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า หานึ น ปสฺสามิกุหิญฺจิ โลเก เราไม่เห็นความเสื่อมในโลกไหน ๆ.

จบอรรถกถาสกลิกสูตรที่ ๓

๔. ปฏิรูปสูตร

ว่าด้วยทรงตั้งอยู่ในธรรมที่ควรสอน

[๔๕๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับ อยู่ ณ ศาลาหลังหนึ่ง ในพราหมณคาม แคว้นโกศล.

ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าแวดล้อมด้วยคฤหัสถ์บริษัทหมู่ใหญ่ทรงแสดงธรรมอยู่.

ลำดับนั้น มารผู้มีบาปได้มีความคิดขึ้นว่า พระสมณโคดมนี้แวดล้อมด้วยคฤหัสถ์บริษัทหมู่ใหญ่ ทรงแสดงธรรมอยู่ ถ้ากระไร เราพึงเข้าไปหาพระ-สมณโคดมถึงที่ประทับ เพราะประสงค์จะยังปัญญาจักษุให้พินาศ.

[๔๕๖] ลำดับนั้น มารผู้มีบาปเข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว จึงทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

ท่านพร่ำสอนผู้อื่นด้วยสิ่งใด สิ่งนั้น

ไม่สมควรแก่ท่าน เมื่อท่านกล่าวถึงธรรม

นั้น อย่าได้ข้องอยู่ในความยินดียินร้าย

[๔๕๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

พระสัมพุทธเจ้ามีปกติอนุเคราะห์

ด้วยจิตอันเกื้อกูล ทรงพร่ำสอนผู้อื่นด้วย

สิ่งใด ตถาคตมีจิตหลุดพ้นจากความยินดี

ยินร้ายในสิ่งนั้นแล้ว.

ครั้งนั้นแล มารผู้มีบาปเป็นทุกข์ เสียใจว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้จักเรา พระสุคตทรงรู้จักเรา ดังนี้ จึงได้หายไปในที่นั้นนั่นเอง.