๒. ปัญจราชสูตร เล่ม ๑๕

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเหล่านั้นเป็นคนของข้าพระองค์ เป็นจารบุรุษ เป็นคนสอดแนม เที่ยวตรวจไปตามชนบทแล้วพากันกลับมา สถานที่ที่พวกเขาตรวจตราไว้ก่อนแล้ว ข้าพระองค์จะไปตรวจภายหลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวลานี้พวกเขาอาบนํ้าชำระล้างร่างกายหมดจดดีแล้ว ประแป้งใส่นํ้าหอม ตัดผมโกนหนวด สวมใส่ชุดขาว อิ่มเอมเปรมปรีดิ์ ถูกปรนเปรอด้วยกามคุณ ๕ อยู่”{๓๕๘} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ในเวลานั้นว่า

นรชนที่เกิดมาดีแล้วไม่ควรไว้วางใจใครโดยผิวพรรณและรูปร่าง ไม่ควรไว้วางใจใครโดยเห็นเพียงชั่วครู่เดียว เพราะนักบวชผู้ไม่สำรวมทั้งหลายท่องเที่ยวไปตลอดโลกนี้ ด้วยเครื่องบริขารของเหล่านักบวชผู้สำรวมดีแล้ว

นักบวชเหล่านั้นข้างในไม่บริสุทธิ์ ข้างนอกดูผ่องแผ้ว มีบริวารแวดล้อมท่องเที่ยวอยู่ในโลก เหมือนกุณฑลดินที่ปลอมเป็นกุณฑลทองคำ และประดุจสตางค์โลหะที่หุ้มด้วยทองคำฉะนั้น

๒. ปัญจราชสูตร

ว่าด้วยยอดแห่งกาม

{๓๕๙} [๑๒๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ก็สมัยนั้นแล พระราชา ๕ พระองค์มีพระเจ้าปเสนทิโกศลเป็นประมุข ผู้เอิบอิ่ม เพียบพร้อม ถูกปรนเปรอด้วยกามคุณ ๕ เกิดโต้เถียงกันขึ้นว่า “อะไรหนอเป็นยอดแห่งกามทั้งหลาย”

ในพระราชาเหล่านั้น บางองค์ตรัสอย่างนี้ว่า 'รูปเป็นยอดแห่งกาม’

บางองค์ตรัสอย่างนี้ว่า ‘เสียงเป็นยอดแห่งกาม’

บางองค์ตรัสอย่างนี้ว่า ‘กลิ่นเป็นยอดแห่งกาม’

บางองค์ตรัสอย่างนี้ว่า ‘รสเป็นยอดแห่งกาม’

บางองค์ตรัสอย่างนี้ว่า ‘โผฏฐัพพะเป็นยอดแห่งกาม’

เพราะเหตุที่พระราชาเหล่านั้นไม่อาจจะตกลงยินยอมกันได้ พระเจ้าปเสนทิโกศลจึงตรัสกะพระราชาเหล่านั้นว่า “มาไปกันเถิด สหายทั้งหลายพวกเราจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับด้วยกัน แล้วจักทูลถามความข้อนี้กะพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงพยากรณ์แก่เราทั้งหลายอย่างใด เราทั้งหลายจะได้จำคำพยากรณ์อย่างนั้นไว้”

พระราชาเหล่านั้นต่างทรงรับพระดำรัสของพระเจ้าปเสนทิโกศลว่า “อย่างนั้นก็ได้ ท่านสหายทั้งหลาย”

{๓๖๐} จึงลำดับนั้น พระราชา ๕ พระองค์เหล่านั้นซึ่งมีพระเจ้าปเสนทิโกศล เป็นประมุขเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นราชาทั้ง ๕ พระองค์เอิบอิ่ม เพียบพร้อม ถูกปรนเปรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ เกิดโต้เถียงกันขึ้นว่า ‘อะไรหนอเป็นยอดแห่งกามทั้งหลาย’ บางท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปเป็นยอดแห่งกาม’ บางท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เสียงเป็นยอดแห่งกาม’ บางท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘กลิ่นเป็นยอดแห่งกาม’ บางท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รสเป็นยอดแห่งกาม’ บางท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โผฏฐัพพะเป็นยอดแห่งกาม’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นยอดแห่งกามทั้งหลาย”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมหาบพิตร ที่สุดแห่งความพอใจ นั่นแหละตถาคตกล่าวว่า ‘เป็นยอดในกามคุณ ๕ ดูก่อนมหาบพิตร รูปเหล่าใดเป็นที่พอใจของคนบางคน รูปเหล่านั้นย่อมไม่เป็นที่พอใจของคนบางคนก็ได้ ผู้นั้นเป็นผู้ดีใจ มีความดำริเต็มเปี่ยมได้ด้วยรูปเหล่าใด รูปอื่นจากรูปเหล่านั้น ถึงจะยอดเยี่ยมกว่าหรือประณีตกว่าเขาก็ไม่ปรารถนา รูปเหล่านั้นจะเป็นของดียิ่งสำหรับเขา รูปเหล่านั้นเป็นของยอดเยี่ยมสำหรับเขา{๓๖๑} ดูก่อนมหาบพิตร รสเหล่าใด... กลิ่นเหล่าใด... เสียงเหล่าใด... โผฏฐัพพะเหล่าใดเป็นที่พอใจของคนบางคน โผฏฐัพพะเหล่านั้นย่อมไม่เป็นที่พอใจ ของคนบางคนก็ได้ ผู้นั้นเป็นผู้ดีใจ

มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยโผฏฐัพพะเหล่าใด โผฏฐัพพะอื่นจากโผฏฐัพพะเหล่านั้นถึงจะยอดเยี่ยมกว่าหรือประณีตกว่าเขาก็ไม่ปรารถนาโผฏฐัพพะเหล่านั้นจะเป็นของดีเยี่ยมสำหรับเขาโผฏฐัพพะ เหล่านั้นเป็นของยอดเยี่ยมสำหรับเขา”{๓๖๒} ก็ในตอนนั้น อุบาสกชื่อจันทนังคลิกะนั่งอยู่ในบริษัทนั้นด้วย จึงลำดับนั้น จันทนังคลิกอุบาสกลุกจากอาสนะ ทำผ้าห่มเฉวียงบ่า ประนมอัญชลีไป ทางพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เหตุอย่างหนึ่งแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า เหตุอย่างหนึ่งแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนจันทนังคลิกะ เหตุนั้นจงแจ่มแจ้งแก่ท่านเถิด”

ลำดับนั้น จันทนังคลิกอุบาสกได้สรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าเฉพาะพระพักตร์ด้วยคาถาที่สมควรแก่เหตุนั้นว่า

เชิญท่านดูพระอังคีรสเจ้าผู้ทรงเหมือนดอกปทุม ชื่อว่าโกกนุทที่บานในเวลาเช้า มีกลิ่นหอม ยังไม่หมดกลิ่น ผู้ทรงรุ่งโรจน์อยู่ เหมือนดวงอาทิตย์รุ่งโรจน์อยู่บนท้องฟ้า ฉะนั้น

{๓๖๓} ลำดับนั้นแล พระราชาทั้ง ๕ พระองค์เหล่านั้นได้พระราชทานผ้าห่ม ๕ ผืนแก่จันทนังคลิกอุบาสก ต่อจากนั้น จันทนังคลิกอุบาสกก็ได้ถวายผ้าห่มทั้ง ๕ ผืนแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

๓. โทณปากสูตร

ว่าด้วยพุทธคาถาป้องกันการกินจุ

{๓๖๔} [๑๒๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ก็สมัยนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยพระสุธาหารซึ่งหุงด้วยข้าวสารหนึ่งทะนาน ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยแล้วทรงอึดอัด เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

{๓๖๕} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่าพระเจ้าปเสนทิโกศลนั้นเสวย แล้วทรงอึดอัด จึงได้ตรัสพระคาถานี้ในเวลานั้นว่า

มนุษย์ผู้มีสติอยู่ทุกเมื่อ รู้ประมาณในโภชนะที่ได้แล้ว ย่อมมีเวทนาเบาบาง เขาย่อมแก่ช้า ครองอายุได้ยืนนาน

{๓๖๖} ก็ในขณะนั้น มาณพชื่อว่าสุทัสสนะ ยืนอยู่เบื้องพระปฤษฎางค์พระเจ้าปเสนทิโกศล จึงพระเจ้าปเสนทิโกศลได้ตรัสเรียกสุทัสสนมาณพมารับสั่งว่า “มาเถิด เจ้าสุทัสสนะ เจ้าจงเรียนพระคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าเข้าไว้ แล้วจงกล่าวในเวลาที่เราบริโภคอาหาร และเราจะให้เงินเจ้าวันละ ๑๐๐ กหาปณะเป็นค่าอาหารทุก ๆ วัน”สุทัสสนมาณพรับสนองพระราชกระแสรับสั่งของเจ้าปเสนทิโกศลว่า “เป็นพระมหากรุณาธิคุณอย่างยิ่ง พระพุทธเจ้าข้า” ดังนี้แล้วเรียนคาถานี้ ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วกล่าวในเวลาที่พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยพระกระยาหารว่า