๕. ปรินิพพานสูตร เล่ม ๑๕

ท่านทั้งหลายจงเริ่มต้น จงก้าวไปข้างหน้า จงประกอบความเพียรในพระพุทธศาสนา จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุเสีย เหมือนช้างกำจัดเรือนไม้อ้อฉะนั้น

ผู้ใดเป็นผู้ไม่ประมาทในพระธรรมวินัยนี้อยู่ ผู้นั้นจักละสงสารคือการเวียนวายตายเกิดแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

เมื่ออภิภูภิกษุยืนกล่าวคาถาอยู่ที่พรหมโลก พวกข้าพระองค์ได้ยินกันแล้วอย่างนี้’

{๖๑๙} พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีตรัสว่า ‘สาธุ สาธุ ภิกษุทั้งหลาย ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ที่เมื่ออภิภูภิกษุยืนกล่าวคาถาอยู่ที่พรหมโลก พวกเธอได้ยินกันแล้ว”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุทั้งหลายเหล่านั้น ชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

๕. ปรินิพพานสูตร

ว่าด้วยลำดับการเสด็จปรินิพพานของพระพุทธองค์

{๖๒๐} [๑๘๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ระหว่างต้นสาละ ทั้งคู่ ในสาลวันอันเป็นที่ประพาสของพวกมัลลกษัตริย์ ใกล้พระนครกุสินารา ในปรินิพพานสมัย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาสั่งว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เอาเถิด บัดนี้เราขอเตือนพวกเธอว่า สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา พวกเธอจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด” ดังนี้

นี้เป็นพระวาจาสุดท้ายของพระตถาคต

{๖๒๑} ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าปฐมฌาน

ออกจากปฐมฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน

ออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน

ออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน

ออกจากจตุตถฌานแล้วทรงเข้าอากาสานัญจายตนฌาน

ออกจากอากาสานัญจายตนฌานแล้วทรงเข้าวิญญาณัญจายตนฌาน

ออกจากวิญญาณัญจายตนฌานแล้วทรงเข้าอากิญจัญญายตนฌาน

ออกจากอากิญจัญญายตนฌานแล้วทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน

ออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนฌานแล้วทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติแล้วทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌานออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนฌานแล้วทรงเข้าอากิญจัญญายตนฌาน

ออกจากอากิญจัญญายตนฌานแล้วทรงเข้าวิญญาณัญจายตนฌาน

ออกจากวิญญาณัญจายตนฌานแล้วทรงเข้าอากาสานัญจายตนฌาน

ออกจากอากาสานัญจายตนฌานแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน

ออกจากจตุตถฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน

ออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน

ออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าปฐมฌาน

ออกจากปฐมฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน

ออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน

ออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน

พระผู้มีพระภาคเจ้าออกจากจตุตถฌานแล้วเสด็จปรินิพพานในลำดับนั้น

{๖๒๒} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ท้าวสหัมบดีพรหมได้กล่าวคาถานี้พร้อมกับกาลเป็นที่ปรินิพพานว่า

สัตวโลกทุกหมู่เหล่า จักทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลก พระตถาคตผู้ศาสดาผู้หาบุคคลเปรียบมิได้ในโลก ถึงแล้วซึ่งกำลังพระญาณ เป็นถึงพระสัมพุทธะเช่นนี้ ก็ยังปรินิพพานแล้ว{๖๒๓} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่ของทวยเทพได้กล่าวคาถานี้พร้อมกับกาลเป็นที่ปรินิพพานว่า

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความเข้าไปสงบสังขารเหล่านั้น เป็นสุข{๖๒๔} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวคาถานี้พร้อมกับกาลเป็นที่ปรินิพพานว่า

เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยพระอาการอันประเสริฐทั้งปวงปรินิพพานแล้ว ความสยดสยอง ความขนลุกขนพองได้มีแล้วในกาลนั้น{๖๒๕} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ท่านพระอนุรุทธะได้กล่าวคาถานี้พร้อมกับกาลเป็นที่ปรินิพพานว่า

ลมอัสสาสปัสสาสะ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีจิตตั้งมั่นผู้คงที่มิได้มีแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระญาณจักษุไม่ทรงหวั่นไหว ทรงปรารภสันติ เสด็จปรินิพพานแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระทัยไม่หดหู่ ทรงอดกลั้นเวทนาได้แล้ว ความหลุดพ้นแห่งจิตได้มีแล้ว เหมือนดวงประทีปดับไปฉะนั้น

จบ ทุติยวรรค

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สนังกุมารสูตร ๒. เทวทัตตสูตร

๓. อันธกวินทสูตร ๔. อรุณวตีสูตร

๕. ปรินิพพานสูตร

พรหมสังยุตจบบริบูรณ์

ปรากฏลำดับพระบาลีเช่นนี้คือ (ในวรรคนี้) มี ๑๕ พระสูตร คือ

(๑. อายาจนสูตร ๒. คารวสูตร

๓. พรหมเทวสูตร ๔. พกพรหมสูตร)

๕. อัญญตรพรหมสูตร ๖. พรหมโลกสูตร

๗. โกกาลิกสูตร ๘. อาฬวิกสูตร

๙. ตุทุพรหมสูตร ๑๐. โกกาลิกภิกขุสูตร

๑๑.สนังกุมารสูตร ๑๒. เทวทัตตสูตร

๑๓. อันธกวินทสูตร ๑๔. อรุณวตีสูตร

๑๕. ปรินิพพานสูตร

๗. พราหมณสังยุต

๑. อรหันตวรรค

หมวดว่าด้วยพราหมณ์ผู้เป็นพระอรหันต์

๑. ธนัญชานีสูตร

ว่าด้วยผลแห่งการกำจัดความโกรธได้

{๖๒๖} [๑๘๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอัน เป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล นางพราหมณีชื่อว่าธนัญชานีแห่งพราหมณ์ภารทวาชโคตรคนหนึ่ง เป็นผู้เลื่อมใสอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์{๖๒๗} ครั้งนั้นแล นางธนัญชานีพราหมณีกำลังนำอาหารเข้าไปให้พราหมณ์ภารทวาชโคตร ก้าวเท้าพลาดจึงเปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

เมื่อนางธนัญชานีพราหมณีกล่าวอย่างนี้แล้ว พราหมณ์ภารทวาชโคตร ได้กล่าวกะนางธนัญชานีพราหมณีดังนี้ว่า “ก็หญิงถ่อยคนนี้ชอบกล่าวคุณของสมณะโล้นอย่างนี้แหละไม่ว่าในที่ไหนๆ แน่ะหญิงถ่อย บัดนี้ เราจักโต้คารมกับพระศาสดานั้นของเจ้าบ้างละ”นางธนัญชานีพราหมณีกล่าวว่า “ท่านพราหมณ์ ดิฉันยังไม่เห็นผู้ใดที่จะพึงโต้คารมกับพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพทธเจ้าพระองค์นั้นได้ในโลก