๕. ปรินิพพานสูตร เล่ม ๑๕

เอกํ สมยํ ภควา กุสินารายํ วิหรติ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน อนฺตเรน ยมกสาลานํ ปรินิพฺพานสมเย. อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ “หนฺททานิ ภิกฺขเว อามนฺตยามิ โว, วยธมฺมา สงฺขารา, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถา”ติ, อยํ ตถาคตสฺส ปจฺฉิมา วาจา.(๑)

อถ โข ภควา ปฐมชฺฌานํ (๒) สมาปชฺชิ, ปฐมชฺฌานา (๓) วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานํ สมาปชฺชิ, ทุติยชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ตติยชฺฌานํ สมาปชฺชิ, ตติยชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิ, จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา อากาสานญฺจายตนํ สมาปชฺชิ, อากาสานญฺจายตนา วุฏฺฐหิตฺวา วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปชฺชิ, วิญฺญาณญฺจายตนา วุฏฺฐหิตฺวา อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปชฺชิ, อากิญฺจญฺญายตนา วุฏฺฐหิตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนา วุฏฺฐหิตฺวา สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชิ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธา วุฏฺฐหิตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิ, เนวสญฺญานาสญฺญา- ยตนา วุฏฺฐหิตฺวา อากิญฺจญฺฐายตนํ สมาปชฺชิ, อากิญฺจญฺฐายตนา วุฏฺฐหิตฺวา วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปชฺชิ, วิญฺญาณญฺจายตนา วุฏฺฐหิตฺวา อากาสานญฺจายตนํ สมาปชฺชิ, อากาสานญฺจายตนา วุฏฺฐหิตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิ, จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ตติยชฺฌานํ สมาปชฺชิ, ตติยชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานํ สมาปชฺชิ, ทุติยชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิ, ปฐมชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานํ สมาปชฺชิ, ทุติยชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ตติยชฺฌานํ สมาปชฺชิ, ตติยชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิ, จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา สมนนฺตรํ ภควา ปรินิพฺพายิ, ปรินิพฺพุเต ภควติ สห ปรินิพฺพานา พฺรหฺมา สหมฺปติ อิมํ คาถํ อภาสิ

“สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ ภูตา โลเก สมุสฺสยํ

ยตฺถ เอตาทิโส สตฺถา โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล

ตถาคโต พลปฺปตฺโต สมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต”ติ.

ปรินิพฺพุเต ภควติ สห ปรินิพฺพานา สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ

“อนิจฺจา วต สงฺขารา อุปฺปาทวยธมฺมิโน

อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ เตสํ วูปสโม สุโข”ติ.

ปรินิพฺพุเต ภควติ สห ปรินิพฺพานา อายสฺมา อานนฺโท อิมํ คาถํ อภาสิ

“ตทาสิ ยํ ภึสนกํ ตทาสิ โลมหํสนํ

สพฺพาการวรูเปเต สมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต”ติ.

ปรินิพฺพุเต ภควติ สห ปรินิพฺพานา อายสฺมา อนุรุทฺโธ อิมา คาถาโย อภาสิ “นาหุ อสฺสาสปสฺสาโส ฐิตจิตฺตสฺส ตาทิโน

อเนโช สนฺติมารพฺภ จกฺขุมา ปรินิพฺพุโต.(๔)

อสลฺลีเนน จิตฺเตน เวทนํ อชฺฌวาสยิ

ปชฺโชตสฺเสว นิพฺพานํ วิโมกฺโข เจตโส อหู”ติ.

ทุติโย วคฺโค. (๕) ตสฺสุทฺทานํ

พฺรหฺมาสนํ เทวทตฺโต อนฺธกวินฺโท อรุณวตี

ปรินิพฺพาเนน จ เทสิตํ อิทํ พฺรหฺมปญฺจกนฺติ.

พฺรหฺมสํยุตฺตํ สมตฺตํ

อญฺญตโร จ พฺรหฺมา จ พฺรหฺมโลโก โกกาลิกญฺจ

อาฬวิกญฺจ ตุทุ จ พฺรหฺมา โกกาลิกภิกฺขุ

สนงฺกุมาเรน เทวทตฺตํ อนฺธวินฺทํ อรุณวตี

ปรินิพฺพาเนน ปณฺณรสาติ.

อีทิสา ปาฐกฺกมา ทิสฺสนฺติ.

สมัยหนึ่ง ในเวลาใกล้ปรินิพพาน พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ระหว่าง ต้นไม้สาละทั้งคู่ ป่าสาลวัน สถานที่แวะพักของมัลลกษัตริย์ทั้งหลาย เขตกรุง กุสินารา ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุ ทั้งหลาย บัดนี้ เราขอเตือนพวกเธอว่า สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา พวกเธอจงทำหน้าที่ให้สมบูรณ์ด้วยความไม่ประมาทเถิด” นี้เป็นพระวาจาครั้งสุดท้ายของพระตถาคตต่อจากนั้น พระผู้มีพระภาค

ทรงเข้าปฐมฌาน ออกจากปฐมฌาน

ทรงเข้าทุติยฌาน ออกจากทุติยฌาน

ทรงเข้าตติยฌาน ออกจากตติยฌาน

ทรงเข้าจตุตถฌาน ออกจากจตุตถฌาน

ทรงเข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติ ออกจากอากาสานัญจายตนสมาบัติ

ทรงเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ ออกจากวิญญาณัญจายตนสมาบัติ

ทรงเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติ ออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติ

ทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ

ทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธ

ทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ

ทรงเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติ ออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติ

ทรงเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ ออกจากวิญญาณัญจายตนสมาบัติ

ทรงเข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติ ออกจากอากาสานัญจายตนสมาบัติ

ทรงเข้าจตุตถฌาน ออกจากจตุตถฌาน

ทรงเข้าตติยฌาน ออกจากตติยฌาน

ทรงเข้าทุติยฌาน ออกจากทุติยฌาน

ทรงเข้าปฐมฌาน ออกจากปฐมฌาน

ทรงเข้าทุติยฌาน ออกจากทุติยฌาน

ทรงเข้าตติยฌาน ออกจากตติยฌาน

ทรงเข้าจตุตถฌาน ออกจากจตุตถฌานแล้วได้ปรินิพพานในลำดับ

เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพาน ท้าวสหัมบดีพรหมได้กล่าวคาถา พร้อมกับ การเสด็จปรินิพพานว่าสรรพสัตว์จะต้องทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลก

พระศาสดาผู้หาใครเปรียบเทียบไม่ได้ในโลก

ผู้เข้าถึงสภาวะตามเป็นจริง ผู้บรรลุพลธรรม

ผู้ตรัสรู้เองโดยชอบเช่นนี้ ก็ยังเสด็จปรินิพพานได้

เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพาน ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสคาถา พร้อมกับ การเสด็จปรินิพพานว่าสังขารทั้งหลายล้วนไม่เที่ยง

มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา

เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป

ความสงบระงับสังขารเหล่านั้นเป็นความสุข

เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพาน ท่านพระอานนท์ได้กล่าวคาถา พร้อม กับการเสด็จปรินิพพานว่าเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

มีพระอาการอันล้ำเลิศทุกอย่าง เสด็จปรินิพพานแล้ว

ในกาลนั้น ได้เกิดเหตุน่าอัศจรรย์ ขนพองสยองเกล้า

เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพาน ท่านพระอนุรุทธะได้กล่าวคาถา พร้อมกับ การเสด็จปรินิพพานว่าลมหายใจเข้า ลมหายใจออก

ของพระผู้มีพระภาคผู้มีพระทัยมั่นคง ผู้คงที่ ไม่มีแล้ว

พระมุนีผู้ไม่หวั่นไหว มุ่งใฝ่สันติ

มีพระจักษุ เสด็จปรินิพพานแล้ว

พระองค์ผู้มีพระทัย ไม่หดหู่

ทรงอดกลั้นเวทนาไว้ได้ มีพระทัยหลุดพ้นแล้ว

ดุจดวงประทีปที่โชติช่วงดับไป ฉะนั้น

ปรินิพพานสูตรที่ ๕ จบ

วรรคที่ ๒ จบ

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สนังกุมารสูตร ๒. เทวทัตตสูตร

๓. อันธกวินทสูตร ๔. อรุณวตีสูตร

๕. ปรินิพพานสูตร

พรหมสังยุต จบบริบูรณ์

รวมพระสูตรที่มีในสังยุตนี้ คือ

๑. พรหมายาจนสูตร ๒. คารวสูตร

๓. พรหมเทวสูตร ๔. พกสูตร

๕. อปราทิฏฐิสูตร ๖. ปมาทสูตร

๗. โกกาลิกสูต ๘. กตโมรกติสสกสูตร

๙. ตุทุพรหมสูตร ๑๐. โกกาลิกสูตร

๑๑. สนังกุมารสูตร ๑๒. เทวทัตตสูตร

๑๓. อันธกวินทสูตร ๑๔. อรุณวตีสูตร

๑๕. ปรินิพพานสูตร