๙. ปฐมาปุตตกสูตร เล่ม ๑๕

ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อมหาบพิตรไม่ทรงประมาท ทรงอาศัยความไม่ประมาทอยู่ แม้พระองค์เองก็จักเป็นผู้ได้รับความคุ้มครอง ได้รับการอารักขาแม้หมู่สนมกำนัลในก็จักเป็นผู้ได้รับความคุ้มครอง ได้รับการอารักขา แม้เรือนคลังก็จักเป็นอันได้รับความคุ้มครอง ได้รับการอารักขา”{๓๘๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

บุคคลผู้ปรารถนาโภคะอันโอฬารยิ่ง ๆ ขึ้นไป พึงบำเพ็ญความไม่ประมาทไว้เถิด บัณฑิตทั้งหลายสรรเสริญความไม่ประมาทในการบำเพ็ญบุญทั้งหลาย

บัณฑิตผู้ไม่ประมาทย่อมคว้าประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในภพนี้และประโยชน์ในภพหน้า เพราะรู้ถึงประโยชน์ทั้งสอง ผู้มีปัญญาจึงได้นามว่าบัณฑิต

๙. ปฐมอปุตตกสูตร

ว่าด้วยตระกูลที่ไม่มีบุตร สูตรที่๑

{๓๘๖} [๑๓๐] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแต่วัน ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะพระเจ้าปเสนทิโกศลผู้ประทับนั่งแล้วว่า “เชิญเถอะ มหาบพิตร มหาบพิตรเสด็จมาจากไหนแต่ยังวัน”พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีในพระนครสาวัตถีนี้ถึงแก่กรรม หม่อมฉันให้ขนทรัพย์สมบัติที่ไม่มีบุตรรับมรดกมาไว้ภายในพระราชวังแล้วก็มา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เฉพาะเงินเท่านั้นมีถึง ๘ ล้าน ส่วนเครื่องรูปิยะไม่ต้องพูดถึง คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้น

บริโภคอาหารเห็นปานนี้ คือ บริโภคปลายข้าวกับนํ้าส้มพะอูม ใช้เครื่องนุ่งห่มเห็นปานนี้ คือ นุ่งห่มผ้าป่านที่ตัดเป็นสามชิ้นเย็บติดกัน ใช้ยานพาหนะเห็นปานนี้ คือ ใช้รถเก่า ๆ กั้นร่มทำด้วยใบไม้”

{๓๘๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร อสัตบุรุษได้โภคะอันโอฬารแล้วไม่ทำตัวเองให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ ไม่ทำมารดาและบิดาให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ ไม่ทำบุตรและภรรยาให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ ไม่ทำทาสกรรมกรให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ ไม่ทำมิตรและสหายให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ ทั้งทักษิณาอันมีผลในเบื้องบน เกื้อกูลแก่สวรรค์ มีผลเป็นความสุข เป็นไปเพื่อสุคติโลกสวรรค์ก็ไม่ให้ตั้งอยู่ในสมณพราหมณ์ทั้งหลาย โภคะเหล่านั้นของเขาที่มิได้ใช้สอยโดยชอบอย่างนี้ พระราชาทั้งหลายริบเข้าหลวงเสียบ้าง

โจรทั้งหลายชิงเอาไปบ้าง ไฟไหม้เสียบ้าง นํ้าพัดพาไปเสียบ้าง ทายาททั้งหลายผู้ไม่เป็นที่รักนำไปบ้าง ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อเป็นเช่นนี้ โภคะที่มิได้ใช้สอยโดยชอบของเขาเหล่านั้นย่อมหมดสิ้นไปเปล่าโดยไม่ได้ใช้สอยดูก่อนมหาบพิตร มีสระโบกขรณีอยู่ในที่ที่อมนุษย์ครอบครอง มีนํ้าใส เย็น จืดสนิท ใสตลอด มีท่าดี น่ารื่นรมย์ น้ำในสระนั้น ผู้คนไม่ได้ตักไปใช้ ไม่ได้ดื่ม ไม่ได้อาบ หรือไม่ได้ทำตามความต้องการกันเลย ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อเป็นเช่นนี้ นํ้าที่มิได้บริโภคโดยชอบนั้นพึงหมดสิ้นไปเปล่าโดยไม่มีการบริโภคแม้ฉันใด อสัตบุรุษได้โภคะอันโอฬารแล้วไม่ทำตัวเองให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ ... ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อเป็นเช่นนี้ โภคะที่มิได้บริโภคโดยชอบของเขาเหล่านั้นย่อมหมดสิ้นไปเปล่าโดยไม่ได้ใช้สอย ฉันนั้นเหมือนกัน

{๓๘๘} ดูก่อนมหาบพิตร ส่วนสัตบุรุษได้โภคะอันโอฬารแล้วย่อมทำตัวเองให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ ย่อมทำมารดาและบิดาให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ ย่อมทำบุตรและภรรยาให้ได้รับความสุขให้ได้รับความ

อิ่มหนำ ย่อมทำทาสกรรมกรให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ ย่อมทำมิตรและสหายให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ ทั้งทักษิณาอันมีผลในเบื้องบน เกื้อกูลแก่สวรรค์ มีผลเป็นความสุข เป็นไปเพื่อสุคติโลกสวรรค์ก็ให้ตั้งอยู่ในสมณพราหมณ์ทั้งหลาย โภคะเหล่านั้นของเขาที่บริโภคโดยชอบอย่างนี้พระราชาทั้งหลายก็ริบไปไม่ได้ โจรทั้งหลายก็ชิงไปไม่ได้ ไฟก็ไหม้ไม่ได้ น้ำก็พัดพาไปไม่ได้ ทายาททั้งหลายผู้ไม่เป็นที่รักก็นำไปไม่ได้ ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อเป็นเช่นนี้ โภคะที่บริโภคอยู่โดยชอบของเขาเหล่านั้นย่อมได้ใช้สอย ไม่หมดสิ้นไปเปล่าดูก่อนมหาบพิตร มีสระโบกขรณีอยู่ในที่ไม่ไกลหมู่บ้านหรือนิคม

มีนํ้าใส เย็น จืดสนิท ใสตลอด มีท่าดี น่ารื่นรมย์ นํ้าในสระนั้น ผู้คนพึงตัก ไปใช้บ้าง ดื่มบ้าง อาบบ้าง ทำตามความต้องการบ้าง ดูก่อนมหาบพิตร ก็เมื่อเป็นเช่นนี้ นํ้าที่บริโภคอยู่โดยชอบนั้น พึงได้บริโภค ไม่หมดสิ้นไปเปล่า แม้ฉันใด ดูก่อนมหาบพิตร สัตบุรุษได้โภคะอันโอฬารแล้วย่อมทำตัวเองให้ได้รับความสุขให้ได้รับความอิ่มหนำ... เมื่อเป็นเช่นนี้ โภคะที่บริโภคอยู่โดยชอบของเขาเหล่านั้นย่อมได้ใช้สอย ไม่หมดสิ้นไปเปล่า ฉันนั้นเหมือนกัน{๓๘๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

น้ำที่มีอยู่ในที่ที่อมนุษย์ครอบครอง ผู้คนก็งดใช้งดดื่มน้ำนั้น ฉันใด คนชั่วได้ทรัพย์แล้ว ตนเองก็ไม่บริโภค ใช้สอย ให้ก็ไม่ให้ ฉันนั้น

ส่วนวิญญูชนผู้มีปัญญาได้โภคะแล้วย่อมบริโภคใช้สอย และทำกิจการ เขากล้าหาญเลี้ยงดูหมู่ญาติ ย่อมไม่ถูกติเตียน เข้าถึงสวรรค์

๑๐. ทุติยอปุตตกสูตร

ว่าด้วยตระกูลที่ไม่มีบุตร สูตรที่ ๒

{๓๙๐} [๑๓๑] ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแต่วัน ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะพระเจ้าปเสนทิโกศลผู้ประทับนั่งแล้วว่า “เชิญเถอะ มหาบพิตร มหาบพิตรเสด็จมาจากไหนแต่ยังวัน”

พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีในพระนครสาวัตถีนี้ถึงแก่กรรม หม่อมฉันให้ขนทรัพย์สมบัติที่ไม่มีบุตรรับมรดกมาไว้ในพระราชวังแล้วก็มา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เฉพาะเงินเท่านั้นมีถึง ๑๐ ล้าน ส่วนเครื่องรูปิยะไม่ต้องพูดถึง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นได้บริโภคอาหารเห็นปานนี้ คือบริโภคปลายข้าวกับน้ำส้มพะอูม ใช้ผ้าเครื่องนุ่งห่มเห็นปานนี้ คือ นุ่งห่มผ้าป่านที่ตัดเป็นสามชิ้นเย็บติดกัน ใช้ยานพาหนะเห็นปานนี้ คือ ใช้รถเก่า ๆ กั้นร่มทำด้วยใบไม้”{๓๙๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น

มหาบพิตร เรื่องเคยมีมาแล้ว คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นได้สั่งให้จัดบิณฑบาตถวายพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านามว่าตครสิขีว่า ‘ท่านทั้งหลายจงถวายบิณฑบาตแก่สมณะ’ แล้วก็ลุกจากที่นั่งหลีกไป แต่ครั้นถวายแล้วภายหลัง ได้มีความเดือดร้อนใจด้วยความเสียดายว่า ‘บิณฑบาตนี้ทาสหรือกรรมกรบริโภคยังจะดีกว่า’ อนึ่ง เขายังปลิดชีพลูกชายโทนของพี่ชายเพราะเหตุแห่งทรัพย์สมบัติอีกดูก่อนมหาบพิตร ด้วยผลแห่งกรรมที่คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นสั่งให้จัดบิณฑบาตถวายพระตครสิขีปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น เขาได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ๗ ครั้ง ด้วยผลอันเหลือเศษของกรรมนั้นนั่นแหละ เขาได้ครองความเป็นเศรษฐีในพระนครสาวัตถีนี้เหมือนกันถึง ๗ ครั้ง