๘. ทุติยอัปปมาทสูตร เล่ม ๑๕

ขึ้นไป พึงบำเพ็ญความไม่ประมาทไว้เถิด บัณฑิตทั้งหลาย สรรเสริญความไม่ประมาทในการบำเพ็ญบุญทั้งหลาย

บัณฑิตผู้ไม่ประมาทย่อมคว้าประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในภพนี้และประโยชน์ในภพหน้า เพราะรู้ถึงประโยชน์ทั้งสอง ผู้มีปัญญาจึงได้นามว่าบัณฑิต

๘. กัลยาณมิตตสูตร

ว่าด้วยผู้ต้องการโภคสมบัติต้องไม่ประมาท

{๓๘๑} [๑๒๙] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระเจ้าปเสนทิโกศลประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อข้าพระองค์หลับพักผ่อนอยู่ในที่รโหฐาน ได้เกิดความคิดในใจขึ้นมาอย่างนี้ว่า ‘ธรรม ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วนั้นแล สำหรับผู้ที่มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี ไม่ใช่สำหรับผู้ที่มีมิตรชั่ว มีสหายชั่ว มีจิตน้อมไปในคนชั่ว”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร ธรรมที่อาตมภาพกล่าวดีแล้วนั้นแล สำหรับผู้ที่มีมิตรดี มิสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี ไม่ใช่สำหรับคนที่มีมิตรชั่ว มีสหายชั่ว มีจิตน้อมไปในคนชั่ว

ดูก่อนมหาบพิตร สมัยหนึ่ง อาตมภาพอยู่ที่นิคมของเจ้าศากยะชื่อว่า นครกะ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้น อานนท์เข้าไปหาอาตมภาพถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้อภิวาทอาตมภาพแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กล่าวกะอาตมภาพว่า

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี เป็นคุณกึ่งหนึ่งแห่งพรหมจรรย์ ’ ดูก่อนมหาบพิตร เมื่ออานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว อาตมภาพได้กล่าวกะเธอว่า ‘ดูก่อนอานนท์ เธออย่าได้กล่าวอย่างนั้น ดูก่อนอานนท์ แท้จริง ความเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดีนี้ เป็นพรหมจรรย์ทั้งสิ้นทีเดียว ภิกษุผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี พึงหวังพรหมจรรย์นี้ได้ คือ จักเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้ จักทำอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้มากได้นะ อานนท์{๓๘๓} ดูก่อนอานนท์ ก็ภิกษุผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี ย่อมเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมทำอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้มากได้อย่างไร

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในศาสนานี้ย่อมเจริญสัมมาทิฎฐิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืนได้ ย่อมเจริญสัมมาสังกัปปะ... สัมมาวาจา... สัมมากัมมันตะ... สัมมาอาชีวะ... สัมมาวายามะ... สัมมาสติ... สัมมาสมาธิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืนได้

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี ย่อม เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมทำอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้มากได้อย่างนี้แล

ดูก่อนอานนท์ โดยบรรยายแม้นี้ พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี นี้เป็นพรหมจรรย์ทั้งสิ้นทีเดียวนะ อานนท์

ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยเราผู้เป็นมิตรดี สัตว์โลกทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดาย่อมหลุดพ้นจากความเกิดได้ สัตว์โลกทั้งหลายผู้มีความแก่เป็นธรรมดาย่อมหลุดพ้นจากความแก่ได้ สัตว์โลกทั้งหลายผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดาย่อมหลุดพ้นจากความเจ็บได้ สัตว์โลกทั้งหลายผู้มีความตายเป็นธรรมดาย่อมหลุดพ้นจากความตายได้ สัตว์โลกทั้งหลายผู้มีความโศก ความ

ร่ำไร ความทุกข์ ความเสียใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ย่อมหลุดพ้นจากความโศก ความร่ำไร ความทุกข์ ความเสียใจ และความคับแค้นใจได้

ดูก่อนอานนท์ โดยบรรยายนี้แล พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี เป็นพรหมจรรย์ทั้งสิ้นทีเดียวนะ อานนท์’ ดังนี้

{๓๘๔} ดูก่อนมหาบพิตร เพราะเหตุนั้นแล ขอให้มหาบพิตรทรงสำเหนียกไว้อย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี’ ดูก่อนมหาบพิตร ขอให้มหาบพิตรสำเหนียกไว้อย่างนี้แล ดูก่อนมหาบพิตร ธรรมอย่างเอกคือความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลายนี้ ขอให้มหาบพิตรผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดีทรงอาศัยอยู่เถิดดูก่อนมหาบพิตร เมื่อมหาบพิตรไม่ทรงประมาท ทรงอาศัยความไม่ประมาทอยู่ หมู่สนมกำนัลในผู้ตามเสด็จก็จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระราชาทรงเป็นผู้ไม่ประมาท ทรงอาศัยความไม่ประมาทอยู่ เอาเถอะ แม้พวกเราก็จักเป็นผู้ไม่ประมาท อาศัยความไม่ประมาทอยู่บ้าง’ดูก่อนมหาบพิตร

เมื่อมหาบพิตรไม่ทรงประมาท ทรงอาศัยความไม่ประมาทอยู่ แม้กษัตริย์ทั้งหลายผู้ตามเสด็จก็จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระราชาทรงเป็นผู้ไม่ประมาท ทรงอาศัยความไม่ประมาทอยู่ เอาเถอะ แม้พวกเราก็จักเป็นผู้ไม่ประมาท อาศัยความไม่ประมาทอยู่บ้าง’ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อมหาบพิตรไม่ทรงประมาท ทรงอาศัยความไม่ประมาทอยู่ แม้พวกไพร่พลก็จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระราชาทรงเป็นผู้ไม่ประมาท ทรงอาศัยความไม่ประมาทอยู่ เอาเถอะ แม้พวกเราก็จักเป็นผู้ไม่ประมาท อาศัยความไม่ประมาทอยู่บ้าง’ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อมหาบพิตรไม่ทรงประมาท ทรงอาศัยความไม่ประมาทอยู่ แม้ชาวนิคมและชนบทก็จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระราชาทรงเป็นผู้ไม่ประมาท ทรงอาศัยความไม่ประมาทอยู่ เอาเถอะ แม้พวกเราก็จักเป็นผู้ไม่ประมาท อาศัยความไม่ประมาทอยู่บ้าง’

ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อมหาบพิตรไม่ทรงประมาท ทรงอาศัยความไม่ประมาทอยู่ แม้พระองค์เองก็จักเป็นผู้ได้รับความคุ้มครอง ได้รับการอารักขาแม้หมู่สนมกำนัลในก็จักเป็นผู้ได้รับความคุ้มครอง ได้รับการอารักขา แม้เรือนคลังก็จักเป็นอันได้รับความคุ้มครอง ได้รับการอารักขา”{๓๘๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

บุคคลผู้ปรารถนาโภคะอันโอฬารยิ่ง ๆ ขึ้นไป พึงบำเพ็ญความไม่ประมาทไว้เถิด บัณฑิตทั้งหลายสรรเสริญความไม่ประมาทในการบำเพ็ญบุญทั้งหลาย

บัณฑิตผู้ไม่ประมาทย่อมคว้าประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในภพนี้และประโยชน์ในภพหน้า เพราะรู้ถึงประโยชน์ทั้งสอง ผู้มีปัญญาจึงได้นามว่าบัณฑิต

๙. ปฐมอปุตตกสูตร

ว่าด้วยตระกูลที่ไม่มีบุตร สูตรที่๑

{๓๘๖} [๑๓๐] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแต่วัน ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะพระเจ้าปเสนทิโกศลผู้ประทับนั่งแล้วว่า “เชิญเถอะ มหาบพิตร มหาบพิตรเสด็จมาจากไหนแต่ยังวัน”พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีในพระนครสาวัตถีนี้ถึงแก่กรรม หม่อมฉันให้ขนทรัพย์สมบัติที่ไม่มีบุตรรับมรดกมาไว้ภายในพระราชวังแล้วก็มา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เฉพาะเงินเท่านั้นมีถึง ๘ ล้าน ส่วนเครื่องรูปิยะไม่ต้องพูดถึง คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้น