อุปปฏิกสูตร เล่ม ๑๙

เพราะความเสียดสีย่อมดับไปย่อมสงบไป ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สุขินทรีย์ก็ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นสบายกาย ก็รู้ประจักษ์ว่าสบายกายย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนานั้นแหละดับไป เวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะ คือ สุขินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาเกิดขึ้นนั้นย่อมดับไป ย่อมสงบไป’ ทุกขินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนาเกิดขึ้น... โสมนัสสินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัสสเวทนาเกิดขึ้น... โทมนัสสินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัสสเวทนาเกิดขึ้น... อุเปกขินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเปกขาเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นรู้สึกเฉย ๆ ก็รู้ประจักษ์ว่า ‘รู้สึกเฉย ๆ’ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเปกขาเวทนานั้นแหละดับไป เวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะนั้น คือ อุเปกขินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเปกขาเวทนาเกิดขึ้นนั้นย่อมดับไป ย่อมสงบไป”

๑๐. อุปปฏิกสูตร

ว่าด้วยอินทรีย์ ๕ มีนิมิตเหตุปัจจัยเครื่องปรุงแต่ง

{๙๕๖} [๕๑๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คือ อะไรบ้าง คือ (๑) สุขินทรีย์ (๒) ทุกขินทรีย์ (๓) โสมนัสสินทรีย์ (๔) โทมนัสสินทรีย์ (๕) อุเปกขินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๕๗} เมื่อภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ทุกขินทรีย์เกิดขึ้น เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘ทุกขินทรีย์นี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา และทุกขินทรีย์นั้น มีนิมิต มีเหตุ มีเครื่องปรุงแต่ง มีปัจจัย แต่จะอนุมานเอาว่า ‘ทุกขินทรีย์นั้นไม่ต้องมีนิมิต ไม่มีเหตุ ไม่มีเครื่องปรุงแต่ง ไม่มีปัจจัย จักเกิดขึ้นได้เอง’ ดังนี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้’ เธอ

ย่อมรู้ประจักษ์ทุกขินทรีย์ เหตุเกิดแห่งทุกขินทรีย์ ความดับแห่งทุกขินทรีย์ และข้อปฏิบัติเป็นที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปไม่มีเหลือในที่ไหน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรมเข้าปฐมฌาน ที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปไม่มีเหลือในปฐมฌานนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้รู้แล้วซึ่งความดับแห่งทุกขินทรีย์และน้อมจิตเข้าไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๕๘} เมื่อภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ โทมนัสสินทรีย์เกิดขึ้น เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘โทมนัสสินทรีย์เกิดขึ้นแล้วแก่เรา และโทมนัสสินทรีย์นั้นมีนิมิต มีเหตุ มีเครื่องปรุงแต่ง มีปัจจัย แต่จะอนุมานเอาว่า ‘โทมนัสสินทรีย์นั้นไม่ต้องมีนิมิต ไม่มีเหตุ ไม่มีเครื่องปรุงแต่ง ไม่มีปัจจัย จักเกิดขึ้นได้เอง’ ดังนี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้’ เธอย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งโทมนัสสินทรีย์ เหตุเกิดแห่งโทมนัสสินทรีย์ ความดับแห่งโทมนัสสินทรีย์ และข้อปฏิบัติที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งโทมนัสสินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็โทมนัสสินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปไม่มีเหลือในที่ไหน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ โทมนัสสินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปไม่มีเหลือในทุติยฌานนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้รู้แล้วซึ่งความดับแห่งโทมนัสสินทรีย์ และน้อมจิตเข้าไปเพื่อความเป็นอย่างนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๕๙} เมื่อภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ สุขินทรีย์เกิดขึ้น เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘สุขินทรีย์นี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา และสุขินทรีย์นั้นมีนิมิต มีเหตุ มีเครื่องปรุงแต่งมีปัจจัย แต่จะอนุมานเอาว่า ‘สุขินทรีย์นั้นไม่ต้องมีนิมิต ไม่มีเหตุ ไม่มี

เครื่องปรุงแต่ง ไม่มีปัจจัย จักเกิดขึ้นได้เอง’ ดังนี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้’ เธอย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งสุขินทรีย์ เหตุเกิดแห่งสุขินทรีย์ ความดับแห่งสุขินทรีย์ และข้อปฏิบัติเป็นที่ดับไม่มีเหลือแห่งสุขินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็สุขินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปไม่มีเหลือในที่ไหน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ สุขินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปไม่มีเหลือในตติยฌานนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้รู้แล้วซึ่งความดับแห่งสุขินทริย์และน้อมจิตเข้าไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๖๐} เมื่อภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ โสมนัสสันทรีย์เกิดขึ้น เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘โสมนัสสินทรีย์นี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา และโสมนัสสินทรีย์นั้นมีนิมิต มีเหตุ มีเครื่องปรุงแต่ง มีปัจจัย แต่จะอนุมานเอาว่า ‘โสมนัสสินทริย์นั้นไม่ต้องมีนิมิต ไม่มีเหตุ ไม่มีเครื่องปรุงแต่ง ไม่มีปัจจัย จักเกิดขึ้นได้เอง’ ดังนี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้’ เธอย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งโสมนัสสินทรีย์ เหตุเกิดแห่งโสมนัสสินทรีย์ ความดับแห่งโสมนัสสินทรีย์ และข้อปฏิบัติเป็นที่ดับไม่มีเหลือแห่งโสมนัสสินทรีย์ ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็โสมนัสสินทริย์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปไม่มีเหลือในที่ไหน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้รู้แล้วซึ่งความดับแห่งโสมนัสสินทรีย์และน้อมจิตเข้าไปเพื่อความเป็นอย่างนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๖๑} เมื่อภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ อุเปกขินทริย์เกิดขึ้น เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘อุเปกขินทรีย์เกิดขึ้นแล้วแก่เรา และอุเปกขินทรีย์นั้นมีนิมิต มีเหตุ มีเครื่องปรุงแต่ง มีปัจจัย แต่จะอนุมานเอาว่า ‘อุเปกขินทริย์นั้นไม่ต้องมีนิมิต ไม่มีเหตุ

ไม่มีเครื่องปรุงแต่ง ไม่มีปัจจัย จักเกิดขึ้นได้เอง’ ดังนี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้’ เธอย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งอุเปกขินทรีย์ เหตุเกิดแห่งอุเปกขินทรีย์ ความดับแห่งอุเปกขินทรีย์ และข้อปฏิบัติเป็นที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งอุเปกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็อุเปกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปไม่มีเหลือในที่ไหน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวงแล้วเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ อุเปกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปไม่มีเหลือในสมาบัตินี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้รู้แล้ว ซึ่งความดับแห่งอุเปกขินทรีย์ และน้อมจิตเข้าไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น”

จบ สุขินทรีย์วรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สุทธิกสูตร ๒. โสตาปันนสูตร

๓. อรหันตสูตร ๔. ปฐมสมณพราหมณสูตร

๕. ทุติยสมณพราหมณสูตร ๖. ปฐมวิภังคสูตร

๗. ทุติยิภังคสูตร ๘. ตติยวิภังคสูตร

๙. อรหันตสูตร ๑๐. อุปปฏิกสูตร

๕. ชราวรรค

๑. ชราธัมมสูตร

ว่าด้วยตรัสถึงชราธรรม

{๙๖๒} [๕๑๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น ประทับนั่งผินพระปฤษฎางค์ผิงแดดในที่มีแสงแดดส่องมาจากทิศตะวันตกอยู่{๙๖๓} ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้นแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วบีบนวดพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยฝ่ามือพลางกราบทูลว่า

“น่าอัศจรรย์ พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ที่ตอนนี้พระฉวีวรรณของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่บริสุทธิ์ผุดผ่องเหมือนเมื่อก่อน พระสรีระก็หย่อนย่นเป็นริ้วรอย พระวรกายก็ค้อมไปข้างหน้า และความแปรผันของอินทรีย์ คือ พระจักษุ พระโสตะ พระฆานะ พระชิวหา พระวรกายก็ปรากฏอยู่”{๙๖๔} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ชราธรรมย่อมมีในความเป็นหนุ่มสาว พยาธิธรรมย่อมมีในความไม่มีโรค มรณธรรมย่อมมีในชีวิต ผิวพรรณจึงไม่บริสุทธิ์ผุดผ่องเหมือนเมื่อก่อน สรีระจึงหย่อนย่นเป็นริ้วรอย กายจึงค้อมไปข้างหน้า และความแปรผันแห่งอินทรีย์ คือ จักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย จึงปรากฏอยู่”{๙๖๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า