อรหันตสูตร เล่ม ๑๙

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๔๔} ก็โทมนัสสินทรีย์เป็นไฉน คือ ความทุกข์ทางใจ ความไม่สำราญทางใจ เวทนาอันเป็นทุกข์ไม่สำราญซึ่งเกิดแต่มโนสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าโทมนัสสินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๔๕} ก็อุเปกขินทรีย์เป็นไฉน คือ เวทนาอันสำราญก็ไม่ใช่ ไม่สำราญก็ไม่ใช่ ทางกายหรือทางใจอันใด นี้เรียกว่าอุเปกขินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๔๖} ในอินทรีย์ ๕ ประการนั้น สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์พึงเห็นว่าเป็นสุขเวทนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอินทรีย์ ๕ ประการนั้น {๙๔๗} ทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์พึงเห็นว่าเป็นทุกขเวทนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอินทรีย์ ๕ ประการนั้น {๙๔๘} อุเปกขินทรีย์พึงเห็นว่าเป็นอทุกขมสุขเวทนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้ เป็น ๕ แล้วย่อเข้าเป็น ๓ เป็น ๓ แล้ว ขยายออกเป็น ๕ ก็ได้โดยปริยาย ด้วยประการดังนี้แล”

๙. กัฏโฐปมสูตร (อรหันตสูตร)

ว่าด้วยอินทรีย์ ๕ เปรียบด้วยไม้สีกัน

{๙๔๙} [๕๐๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ (๑) สุขินทรีย์ (๒) ทุกขินทรีย์ (๓) โสมนัสสินทรีย์ (๔) โทมนัสสินทรีย์ (๕) อุเปกขินทรีย์{๙๕๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นสบายกายก็รู้ประจักษ์ว่าสบายกาย ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนานั้นแหละดับไป เวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะ

นั้น คือ สุขินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาเกิดขึ้นนั้นย่อมดับไปย่อมสงบไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๕๑} ทุกขินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นไม่สบายกายก็รู้ประจักษ์ว่าไม่สบายกาย ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนานั้นแหละดับไป เวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะนั้น คือ ทุกขินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนาเกิดขึ้นนั้นย่อมดับไป ย่อมสงบไป’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๕๒} โสมนัสสินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัสสเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นสบายใจก็รู้ประจักษ์ว่าสบายใจ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัสสเวทนานั้นแหละดับไป เวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะนั้น คือ โสมนัสสินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัสสเวทนาเกิดขึ้นนั้นย่อมดับไป

ย่อมสงบไป’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๕๓} โทมนัสสินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัสสเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นไม่สบายใจก็รู้ประจักษ์ว่าไม่สบายใจ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัสสเวทนานั้นแหละดับไป เวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะนั้น คือโทมนัสสินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัสสเวทนาเกิดขึ้นนั้นย่อมดับไป ย่อมสงบไป’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๕๔} อุเปกขินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเปกขาเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นรู้สึกเฉย ๆ ก็รู้ประจักษ์ว่ารู้สึกเฉย ๆ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเปกขาเวทนานั้นแหละดับไปเวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะนั้น คืออุเปกขินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเปกขาเวทนาเกิดขึ้นนั้นย่อมดับไป ย่อมสงบไป’{๙๕๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไม้ ๒ อันเสียดสีกันจึงเกิดความร้อนเกิดไฟขึ้น เพราะแยกไม้ ๒ อันนั่นแหละให้ออกจากกันเสีย ความร้อนที่เกิด

เพราะความเสียดสีย่อมดับไปย่อมสงบไป ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สุขินทรีย์ก็ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นสบายกาย ก็รู้ประจักษ์ว่าสบายกายย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนานั้นแหละดับไป เวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะ คือ สุขินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาเกิดขึ้นนั้นย่อมดับไป ย่อมสงบไป’ ทุกขินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนาเกิดขึ้น... โสมนัสสินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัสสเวทนาเกิดขึ้น... โทมนัสสินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัสสเวทนาเกิดขึ้น... อุเปกขินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเปกขาเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นรู้สึกเฉย ๆ ก็รู้ประจักษ์ว่า ‘รู้สึกเฉย ๆ’ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเปกขาเวทนานั้นแหละดับไป เวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะนั้น คือ อุเปกขินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเปกขาเวทนาเกิดขึ้นนั้นย่อมดับไป ย่อมสงบไป”

๑๐. อุปปฏิกสูตร

ว่าด้วยอินทรีย์ ๕ มีนิมิตเหตุปัจจัยเครื่องปรุงแต่ง

{๙๕๖} [๕๑๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คือ อะไรบ้าง คือ (๑) สุขินทรีย์ (๒) ทุกขินทรีย์ (๓) โสมนัสสินทรีย์ (๔) โทมนัสสินทรีย์ (๕) อุเปกขินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๕๗} เมื่อภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ทุกขินทรีย์เกิดขึ้น เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘ทุกขินทรีย์นี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา และทุกขินทรีย์นั้น มีนิมิต มีเหตุ มีเครื่องปรุงแต่ง มีปัจจัย แต่จะอนุมานเอาว่า ‘ทุกขินทรีย์นั้นไม่ต้องมีนิมิต ไม่มีเหตุ ไม่มีเครื่องปรุงแต่ง ไม่มีปัจจัย จักเกิดขึ้นได้เอง’ ดังนี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้’ เธอ