วิภังคสูตร ที่ ๓ เล่ม ๑๙

{๙๓๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอินทรีย์ ๕ ประการนั้น สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์พึงเห็นว่าเป็นสุขเวทนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอินทรีย์ ๕ ประการนั้น {๙๓๘} ทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์พึงเห็นว่าเป็นทุกขเวทนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอินทรีย์ ๕ ประการนั้น {๙๓๙} อุเปกขินทรีย์พึงเห็นว่าเป็นอทุกขมสุขเวทนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้แล”

๘. ตติยวิภังคสูตร

ว่าด้วยการจำแนกอินทรีย์ ๕ สูตรที่ ๓

{๙๔๐} [๕๐๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ (๑) สุขินทรีย์ (๒) ทุกขินทรีย์ (๓) โสมนัสสินทรีย์ (๔) โทมนัสสินทรีย์ (๕) อุเปกขินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๔๑} ก็สุขินทรีย์เป็นไฉน คือ ความสุขทางกาย ความสำราญทางกาย เวทนาอันเป็นสุขสำราญซึ่งเกิดแต่กายสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าสุขินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๔๒} ก็ทุกขินทรีย์เป็นไฉน คือ ความทุกข์ทางกาย ความไม่สำราญทางกาย เวทนาอันเป็นทุกข์ไม่สำราญซึ่งเกิดแต่กายสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าทุกขินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๔๓} ก็โสมนัสสินทรีย์เป็นไฉน คือ ความสุขทางใจ ความสำราญทางใจ เวทนาอันเป็นสุขสำราญซึ่งเกิดแต่มโนสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าโสมนัสสินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๔๔} ก็โทมนัสสินทรีย์เป็นไฉน คือ ความทุกข์ทางใจ ความไม่สำราญทางใจ เวทนาอันเป็นทุกข์ไม่สำราญซึ่งเกิดแต่มโนสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าโทมนัสสินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๔๕} ก็อุเปกขินทรีย์เป็นไฉน คือ เวทนาอันสำราญก็ไม่ใช่ ไม่สำราญก็ไม่ใช่ ทางกายหรือทางใจอันใด นี้เรียกว่าอุเปกขินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๙๔๖} ในอินทรีย์ ๕ ประการนั้น สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์พึงเห็นว่าเป็นสุขเวทนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอินทรีย์ ๕ ประการนั้น {๙๔๗} ทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์พึงเห็นว่าเป็นทุกขเวทนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอินทรีย์ ๕ ประการนั้น {๙๔๘} อุเปกขินทรีย์พึงเห็นว่าเป็นอทุกขมสุขเวทนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้ เป็น ๕ แล้วย่อเข้าเป็น ๓ เป็น ๓ แล้ว ขยายออกเป็น ๕ ก็ได้โดยปริยาย ด้วยประการดังนี้แล”

๙. กัฏโฐปมสูตร (อรหันตสูตร)

ว่าด้วยอินทรีย์ ๕ เปรียบด้วยไม้สีกัน

{๙๔๙} [๕๐๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ (๑) สุขินทรีย์ (๒) ทุกขินทรีย์ (๓) โสมนัสสินทรีย์ (๔) โทมนัสสินทรีย์ (๕) อุเปกขินทรีย์{๙๕๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นสบายกายก็รู้ประจักษ์ว่าสบายกาย ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนานั้นแหละดับไป เวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะ