พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย อภิสมัยสังยุตต์ · มหาวรรค
๘. โกสัมพีสูตร เล่ม ๑๖
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๖๘–๒๗๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค อภิสมัยสังยุตต์ มหาวรรค โกสัมพีสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๖)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๖ หน้า ๑๕๘–๑๖๒
อีกมัดหนึ่งก็ล้มไป ฉันใด เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ฉันนั้นแล,,
{๒๖๗}“น่าอัศจรรย์นัก ท่านสารีบุตร น่าแปลกใจนัก ท่านสารีบุตร ที่ท่าน
สารีบุตรกล่าวข้อความนี้ดีแล้ว ก็แลพวกผมพลอยยินดีสุภาษิตนี้ของท่าน
สารีบุตรด้วยเรื่อง ๓๖ เรื่องเหล่านี้ คือ
ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับชรา
มรณะ ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’
ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับ
ชรามรณะ ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’
ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้ว เพราะความเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด
เพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นชรามรณะ ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’
ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับชาติ... เพื่อดับภพ ... เพื่อดับอุปาทาน... เพื่อดับตัณหา ... เพื่อดับเวทนา ...
เพื่อดับผัสสะ ... เพื่อดับสฬายตนะ ... เพื่อดับนามรูป ... เพื่อดับวิญญาญ... เพื่อดับสังขารทั้งหลาย ... เพื่อดับอวิชชา ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก,
ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับ
อวิชชา ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม,
ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด
เพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นอวิชชา ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน” (๗)
๘. โกสัมพิสูตร
ว่าด้วยชาติเป็นปัจจัยจึงมีชรามรณะ
{๒๓๘}[๖๘] สมัยหนึ่ง ท่านพระมุสิละ ท่านพระปวิฏฐะ ท่านพระนารทะและท่านพระอานนท์อยู่กันที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล ท่านพระปวิฎฐะได้กล่าวกะท่านพระมุสิละว่า{๒๖๙}“ดูก่อนท่านมุสิละ เว้นจากความเชื่อความพอใจ การฟังตามเขามา ความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ท่านมุสิละมีญาณเฉพาะตัวเองว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัยจึงมีชรามรณะ, ดังนี้หรือ”
พระมุสิละกล่าวว่า “ท่านปวิฏฐะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความตรึกไปตามอาการ และความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ผมยอมรู้ย่อมเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ,ดังนี้”
“ดูก่อนท่านมุสิละ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามาความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฎฐิเสีย ท่านมุสิละมีญาณเฉพาะตัวเองว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ ... เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ ... เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน ... เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา ... เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา ... เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ... เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ... เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป ... เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร’ ดังนี้หรือ”
“ท่านปวิฏฐะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิ ผมย่อมรู้ย่อมเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร’ ดังนี้”
{๒๗๐}“ดูก่อนท่านมุสิละ ก็เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามาความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ท่านมุสิละมีญาณเฉพาะตัวเองว่า ‘เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ’ ดังนี้หรือ”
“ท่านปวิฏฐะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความ
ตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฎฐิเสีย ผมย่อมรู้
ย่อมเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ, ดังนี้”
“ดูก่อนท่านมุสิละ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ท่านมุสิละมีญาณเฉพาะตัวเองว่า ‘เพราะภพดับ ชาติจึงดับ ... เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ ... เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ ... เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ ... เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ ... เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ... เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ ... เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ ...
เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ... เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, ดังนี้หรือ”
“ท่านปวิฎฐะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ผมย่อมรู้ย่อมเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ’ ดังนี้,,
{๒๗๑}“ดูก่อนท่านมุสิละ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามาความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ท่านมุสิละมีญาณเฉพาะตัวเองว่า ‘ภพดับ เป็นนิพพาน’ ดังนี้หรือ”
“ดูก่อนท่านปวิฏฐะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามาความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ผมย่อมรู้ย่อมเห็นอย่างนี้ว่า ‘ภพดับ เป็นนิพพาน’ ดังนี้”
“ถ้าอย่างนั้น ท่านมุสิละ ก็เป็นพระอรหันตขีณาสพนะสิ”
{๒๗๒} เมื่อพระปวิฏฐะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านมุสิละได้นิ่งอยู่ ครั้งนั้นแล ท่านพระนารทะได้กล่าวกะท่านปวิฎฐะว่า “ดีละ ท่านปวิฏฐะ ผมพึงได้รับปัญหานั้นบ้าง ท่านจงถามปัญหาอย่างนั้น ผมจะแก้ปัญหานั้นแก่ท่าน”
ท่านปวิฏฐะกล่าวว่า “ท่านนารทะจะได้ปัญหานั้นแน่ ผมขอถาม
ปัญหานั้นกะท่านนารทะบ้าง และขอท่านนารทะจงแก้ปัญหานั้นแก่ผม”
“ดูก่อนท่านนารทะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามาความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ท่านนารทะมีญาณเฉพาะตัวเองว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ’ ดังนี้หรือ”
“ท่านปวิฏฐะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ผมย่อมรู้ย่อมเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ’ ดังนี้
“ท่านนารทะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความ
ตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ท่านนารทะ
มีญาณเฉพาะตัวเองว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ ... เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร, ดังนี้หรือ”
“ท่านปวิฎฐะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความ
ตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ผมย่อมรู้
ย่อมเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร, ดังนี้”
“ดูก่อนท่านนารทะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามาความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ท่านนารทะมีญาณเฉพาะตัวเองว่า ‘เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ’ ดังนี้หรือ”
“ท่านปวิฏฐะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ผมย่อมรู้ย่อมเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ, ดังนี้”
.-----
{๒๗๓}“ดูก่อนท่านนารทะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามาความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฎฐิเสีย ท่านนารทะมีญาณเฉพาะตัวเองว่า ‘เพราะภพดับ ชาติจึงดับ ... เพราะอวิชชาดับสังขารจึงดับ, ดังนี้หรือ”
“ท่านปวิฏฐะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ผมย่อมรู้ย่อมเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, ดังนี้”
{๒๗๔}“ดูก่อนท่านนารทะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามาความตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฎฐิเสีย ท่านนารทะมีญาณเฉพาะตัวเองว่า ‘ภพดับ เป็นนิพพาน, ดังนี้หรือ”
“ท่านปวิฏฐะ เว้นจากความเชื่อ ความพอใจ การฟังตามเขามา ความ
ตรึกไปตามอาการ ความชอบใจต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิเสีย ผมย่อมรู้
ย่อมเห็นอย่างนี้ว่า ‘ภพดับ เป็นนิพพาน, ดังนี้,,
“ถ้าอย่างนั้น ท่านนารทะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพนะสิ”
“ดูก่อนอาวุโส ข้อว่า ‘ภพดับ เป็นนิพพาน, ผมเห็นดีแล้วด้วยปัญญา
อันชอบตามความเป็นจริง แต่ว่าผมไม่ใช่พระอรหันตขีณาสพหรอก อาวุโสเปรียบเหมือนมีบ่อนํ้าในทางกันดาร ที่บ่อนั้นไม่มีเชือก โพงจะตักนํ้าก็ไม่มีต่อมามีบุรุษคนหนึ่งถูกความร้อนอบอ้าวแผดเผา เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า หิวกระหายน้ำเดินทางมาถึง เขามองดูบ่อนํ้านั้นก็รู้ว่ามีน้ำ แต่ไม่ได้สัมผัสด้วยกาย ฉันใด ดูก่อนอาวุโส ข้อว่า ‘ภพดับ เป็นนิพพาน, ผมก็เห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง แต่ว่าผมก็ไม่ใช่พระอรหันตขีณาสพฉันนั้นเหมือนกัน,,
{๒๗๕}เมื่อท่านพระนารทะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าว
กะท่านพระปวิฏฐะว่า “ดูก่อนท่านปวิฏฐะ ท่านผู้มีวาทะอย่างนี้ได้พูดอะไรกะท่านนารทะเล่า,,
พระปวิฏฐะกล่าวว่า ”ท่านอานนท์ ผมมีวาทะอย่างนี้ไม่ได้พูดอะไร
กะท่านนารทะดอก นอกจากเรื่องกัลยาณธรรม นอกจากเรื่องกุศลธรรม” (๘)
๙. อุปอันติสูตร
ว่าด้วยอุปมาเหมือนมหาสมุทรน้ำขึ้น
{๒๗๖}[๖๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม
ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า
{๒๗๗}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมหาสมุทรน้ำขึ้น ย่อมทำให้แม่น้ำใหญ่ขึ้นตามเมื่อแม่น้ำใหญ่น้ำขึ้น ย่อมทำให้แม่น้ำน้อยขึ้นตาม เมื่อแม่น้ำน้อยน้ำขึ้น ย่อมทำให้บึงใหญ่ขึ้นตาม เมื่อบึงใหญ่น้ำขึ้น ย่อมทำให้บึงน้อยขึ้นตาม ฉันใดดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออวิชชาเกิด ย่อมทำให้สังขารเกิดตาม เมื่อสังขารเกิดย่อมทำให้วิญญาณเกิดตาม เมื่อวิญญาณเกิด ย่อมทำให้นามรูปเกิดตาม เมื่อ
นามรูปเกิด ย่อมทำให้สฬายตนะเกิดตาม เมื่อสฬายตนะเกิด ย่อมทำให้
ผัสสะเกิดตาม เมื่อผัสสะเกิด ย่อมทำให้เวทนาเกิดตาม เมื่อเวทนาเกิด ย่อม
ทำให้ตัณหาเกิดตาม เมื่อตัณหาเกิด ย่อมทำให้อุปาทานเกิดตาม เมื่อ
อุปาทานเกิด ย่อมทำให้ภพเกิดตาม เมื่อภพเกิด ย่อมทำให้ชาติเกิดตาม เมื่อชาติเกิด ย่อมทำให้ชรามรณะเกิดตาม ฉันนั้นเหมือนกัน
{๒๗๘}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมหาสมุทรน้ำลง ย่อมทำให้แม่น้ำใหญ่ลงตามเมื่อแม่น้ำใหญ่น้ำลง ย่อมทำให้แม่น้ำน้อยลงตาม เมื่อแม่น้ำน้อยน้ำลง ย่อม
ทำให้บึงใหญ่ลงตาม เมื่อบึงใหญ่น้ำลง ย่อมทำให้น้ำน้อยลงตาม ฉันใด เมื่ออวิชชาไม่เกิด ย่อมทำให้สังขารไม่เกิดตาม เมื่อสังขารไม่เกิด ย่อมทำให้วิญญาณไม่เกิดตาม เมื่อวิญญาณไม่เกิด ย่อมทำให้นามรูปไม่เกิดตาม เมื่อ
จบ ๘. โกสัมพีสูตร