๗. นฬาลาปิยสูตร เล่ม ๑๖

๗. นฬกลาปีสูตร

ว่าด้วยปัจจัยอาศัยกันเหมือนมัดไม้อ้อ

{๒๖๓}[๖๗]สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฎฐิตะอยู่กันที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิตะออกจากที่พักผ่อนในตอนเย็น เข้าไปหาพระสารีบุตรยังที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระมหาโกฏฐิตะนั่งแล้วจึงได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรว่า {๒๖๔} “ท่านสารีบุตร ชรามรณะตนเองทำ หรือผู้อื่นทำให้ หรือตนเองทำด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย หรือว่าเกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้”

ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า “ท่านโกฎฐิตะ ชรามรณะจะว่าตนเองทำ

ก็มิใช่ ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ ตนเองทำด้วยผู้อื่นทำให้ด้วยก็มิใช่ เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ แต่ว่าเพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ”

“ท่านพระสารีบุตร ชาติตนเองทำ หรือผู้อื่นทำให้ หรือตนเองทำด้วย

ผู้อื่นทำให้ด้วย หรือว่าเกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้”

“ท่านโกฏฐิตะ ชาติจะว่าตนเองทำก็มิใช่ ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ ตนเองทำ

ด้วยผู้อื่นทำให้ด้วยก็มิใช่ เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่น

ทำให้ก็มิใช่ แต่เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ”

“ท่านพระสารีบุตร ภพตนเองทำ ... อุปาทานตนเองทำ ... ตัณหา

ตนเองทำ ... เวทนาตนเองทำ ... ผัสสะตนเองทำ ...สฬายตนะตนเองทำ ...

นามรูปตนเองทำ หรือผู้อื่นทำให้ หรือตนเองทำด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย หรือ

ว่าเกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้”

“ท่านโกฏฐิตะ นามรูปจะว่าตนเองทำก็มิใช่ ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ ตนเองทำด้วยผู้อื่นทำให้ด้วยก็มิใช่ เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ แต่เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป”

“ท่านสารีบุตร วิญญาณตนเองทำ หรือผู้อื่นทำให้ หรือตนเองทำด้วย

ผู้อื่นทำให้ด้วย หรือว่าเกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้”

“ท่านโกฏฐิตะ วิญญาณจะว่าตนเองทำก็มิใช่ ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ ตนเอง

ทำด้วยผู้อื่นทำให้ด้วยก็มิใช่ เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ แต่เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ”

{๒๖๕}“พวกผมเพิ่งรู้ชัดภาษิตของท่านสารีบุตรในบัดนี้เองอย่างนี้ว่า ‘ท่านโกฏฐิตะ นามรูปจะว่าตนเองทำก็มิใช่ ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ ตนเองทำด้วยผู้อื่นทำให้ด้วยก็มิใช่ เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่แต่เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป’

อนึ่ง พวกผมเพิ่งรู้ชัดภาษิตของท่านสารีบุตรในบัดนี้เองอย่างนี้ว่า ‘ท่านโกฏฐิตะ วิญญาณจะว่าตนเองทำก็มิใช่ ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ ตนเองทำด้วยผู้อื่นทำให้ด้วยก็มิใช่ เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่แต่เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ’

ท่านสารีบุตร ก็เนื้อความของภาษิตนี้พวกผมจะพึงเห็นอย่างไร”

{๒๖๖}“ดูก่อนอาวุโส ถ้าเช่นนั้นผมจักเปรียบให้ท่านฟัง วิญญูชนบางเหล่าในโลกนี้ย่อมรู้ชัดเนื้อความของภาษิตได้ด้วยข้ออุปมา ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนไม้อ้อ ๒ มัดพึงตั้งอยู่ได้เพราะอาศัยซึ่งกันและกัน ฉันใด เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ ฉันนั้นแล ไม้อ้อ ๒ มัดนั้น ถ้าดึงออกเสียมัดหนึ่ง อีกมัดหนึ่งก็ล้มไป หรือถ้าดึงอีกมัดหนึ่งออก

อีกมัดหนึ่งก็ล้มไป ฉันใด เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ฉันนั้นแล,,

{๒๖๗}“น่าอัศจรรย์นัก ท่านสารีบุตร น่าแปลกใจนัก ท่านสารีบุตร ที่ท่าน

สารีบุตรกล่าวข้อความนี้ดีแล้ว ก็แลพวกผมพลอยยินดีสุภาษิตนี้ของท่าน

สารีบุตรด้วยเรื่อง ๓๖ เรื่องเหล่านี้ คือ

ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับชรา

มรณะ ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’

ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับ

ชรามรณะ ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’

ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้ว เพราะความเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด

เพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นชรามรณะ ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’

ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับชาติ... เพื่อดับภพ ... เพื่อดับอุปาทาน... เพื่อดับตัณหา ... เพื่อดับเวทนา ...

เพื่อดับผัสสะ ... เพื่อดับสฬายตนะ ... เพื่อดับนามรูป ... เพื่อดับวิญญาญ... เพื่อดับสังขารทั้งหลาย ... เพื่อดับอวิชชา ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก,

ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับ

อวิชชา ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม,

ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด

เพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นอวิชชา ควรจะเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน” (๗)