๑. สัตติมสูตร เล่ม ๑๖

๒. ทุติยวรรค

๑. สัตตธาตุสูตร

ว่าด้วยธาตุ ๗ ประการ

{๓๕๒}[๙๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบคี ใกล้พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ธาตุมี ๗ ประการเหล่านี้ ธาตุ ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) อาภาธาตุ (๒) สุภาธาตุ

(๓) อากาสานัญจายตนธาตุ (๔) วิญญาณัญจายตนธาตุ

(๕) อากิญจัญญายตนธาตุ (๖) เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุ

(๗) สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุมี ๗ ประการเหล่านี้แล

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาภาธาตุ สุภาธาตุ อากาสานัญจา

ยตนธาตุ วิญญาณัญจายตนธาตุ อากิญจัญญายตนธาตุ เนวสัญญา

นาสัญญายตนธาตุ และสัญญาเวทยิตนิโรธธาตุ ธาตุเหล่านี้แต่ละอย่าง

อาศัยอะไรจึงปรากฏได้”

{๓๕๓}พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนภิกษุ อาภาธาตุอาศัยความมืดจึงปรากฏได้ สุภาธาตุอาศัยความไม่งามจึงปรากฏได้ อากาสานัญจายตนธาตุอาศัยรูปจึงปรากฏได้ วิญญาณัญจายตนธาตุอาศัยอากาสานัญจายตนะ

จึงปรากฏได้ อากิญจัญญายตนธาตุอาศัยวิญญาณัญจายตนะจึงปรากฏได้

เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุอาศัยอากิญจัญญายตนะจึงปรากฏได้ สัญญา

เวทยิตนิโรธธาตุอาศัยนิโรธจึงปรากฏได้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาภาธาตุ สุภาธาตุ อากาสานัญจายตนธาตุวิญญาณัญจายตนธาตุ อาภิญจัญญายตนธาตุ เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุ

สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุธาตุ เหล่านี้แต่ละอย่างบุคคลพึงบรรลุเป็นสมาบัติ

อย่างไร”

{๓๕๔}“ดูก่อนภิกษุ อาภาธาตุ สุภาธาตุ อากาสานัญจายตนธาตุ วิญญาณัญจายตนธาตุ อาภิญจัญญายตนธาตุ ธาตุเหล่านี้แต่ละอย่าง บุคคลพึงบรรลุเป็นสัญญาสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุบุคคลพึงบรรลุเป็นสังขาราวเสสสมาบัติ สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุบุคคลพึงบรรลุเป็นนิโรธสมาบัติ” (๑)

๒. สนิทานสูตร

ว่าด้วยวิตก ๓ อย่าง

{๓๕๕}[๙๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามวิตก

(ความตรึกในทางกาม) ย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น พยาปาทวิตก(ความตรึกในทางพยาบาท) ย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น วิหิงสาวิตก(ความตรึกในทางเบียดเบียน) ย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น

{๓๕๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็กามวิตกย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น

พยาปาทวิตกย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น วิหิงสาวิตกย่อมมีเหตุ

เกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นอย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามสัญญา(ความกำหนดหมายในกาม)เกิดขึ้นได้

เพราะอาศัยกามธาตุ (ธาตุคือกาม) กามสังกัปปะ (ความดำริในกาม) เกิดขึ้นได้

เพราะอาศัยกามสัญญา กามฉันทะ(ความพอใจในกาม)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัย

กามสังกัปปะ กามปริฬาหะ (ความเร่าร้อนเพราะกาม) เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยกามฉันทะ กามปริเยสนา(การแสวงหากาม)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยกามปริฬาหะปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว เมื่อแสวงหากาม ย่อมปฏิบัติผิดโดยฐานะ ๓ คือ ทางกาย ทางวาจา ทางใจ

พยาปาทสัญญา(ความกำหนดหมายพยาบาท)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัย

พยาปาทธาตุ(ธาตุคือความพยาบาท) พยาปาทสังกัปปะ(ความดำริในทางพยาบาท)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยพยาปาทสัญญา พยาปาทฉันทะ(ความพอใจในทางพยาบาท)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยพยาปาทสังกัปปะ พยาปาทปริฬาหะ(ความเร่าร้อนเพราะพยาบาท)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยพยาปาทฉันทะ พยาปาทปริเยสนา(การแสวงหาทางพยาบาท)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยพยาปาทปริฬาหะ