๒. สนิทานสูตร เล่ม ๑๖

๒. สนิทานสูตร

ว่าด้วยวิตก ๓ อย่าง

{๓๕๕}[๙๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามวิตก

(ความตรึกในทางกาม) ย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น พยาปาทวิตก(ความตรึกในทางพยาบาท) ย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น วิหิงสาวิตก(ความตรึกในทางเบียดเบียน) ย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น

{๓๕๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็กามวิตกย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น

พยาปาทวิตกย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น วิหิงสาวิตกย่อมมีเหตุ

เกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้นอย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามสัญญา(ความกำหนดหมายในกาม)เกิดขึ้นได้

เพราะอาศัยกามธาตุ (ธาตุคือกาม) กามสังกัปปะ (ความดำริในกาม) เกิดขึ้นได้

เพราะอาศัยกามสัญญา กามฉันทะ(ความพอใจในกาม)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัย

กามสังกัปปะ กามปริฬาหะ (ความเร่าร้อนเพราะกาม) เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยกามฉันทะ กามปริเยสนา(การแสวงหากาม)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยกามปริฬาหะปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว เมื่อแสวงหากาม ย่อมปฏิบัติผิดโดยฐานะ ๓ คือ ทางกาย ทางวาจา ทางใจ

พยาปาทสัญญา(ความกำหนดหมายพยาบาท)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัย

พยาปาทธาตุ(ธาตุคือความพยาบาท) พยาปาทสังกัปปะ(ความดำริในทางพยาบาท)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยพยาปาทสัญญา พยาปาทฉันทะ(ความพอใจในทางพยาบาท)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยพยาปาทสังกัปปะ พยาปาทปริฬาหะ(ความเร่าร้อนเพราะพยาบาท)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยพยาปาทฉันทะ พยาปาทปริเยสนา(การแสวงหาทางพยาบาท)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยพยาปาทปริฬาหะ

ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วเมื่อแสวงหาพยาบาท ย่อมปฏิบัติผิดโดยฐานะ ๓ คือทางกาย ทางวาจา ทางใจ

วิหิงสาสัญญา(ความกำหนดหมายในทางเบียดเบียน)เกิดขึ้นได้เพราะ

อาศัยวิหิงสาธาตุ(ธาตุคือความเบียดเบียน) วิหิงสาสังกัปปะ(ความดำริในทางเบียดเบียน)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยวิหิงสาสัญญา วิหิงสาฉันทะ(ความพอใจในทางเบียดเบียน)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยวิหิงสาสังกัปปะ วิหิงสาปริฬาหะ(ความเร่าร้อนเพราะความเบียดเบียน)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยวิหิงสาฉันทะ วิหิงสาปริเยสนา(การแสวงหาทางเบียดเบียน)เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยวิหิงสาปริฬาหะปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว เมื่อแสวงหาวิหิงสา ย่อมปฏิบัติผิดโดยฐานะ ๓ คือทางกาย ทางวาจา ทางใจ

{๓๕๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษโยนคบหญ้าที่มีไฟลุกโพลงไปในพงหญ้าแห้งถ้าหากเขาไม่รีบดับด้วยมือและเท้าไซร้ ก็เมื่อเป็นเช่นนี้ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยหญ้าและไม้อยู่ก็จะถึงความพินาศย่อยยับ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์คนใดคนหนึ่งไม่รีบละ ไม่รีบบรรเทา ไม่รีบทำให้สิ้นสุด ไม่รีบทำให้ไม่มีซึ่งอกุศลสัญญาที่เกิดขึ้นก่อกวนอยู่ สมณะหรือพราหมณ์นั้นย่อมอยู่เป็นทุกข์ มีความอึดอัด คับแค้น เร่าร้อนในปัจจุบัน หลังจากตายไป พึงหวังทุคติได้ ฉันนั้นเหมือนกัน

{๓๕๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เนกขัมมวิตก(ความตรึกในทางออกจากกาม)ย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น อัพยาปาทวิตก(ความตรึกในทางไม่พยาบาท)ย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น อวิหิงสาวิตก(ความตรึกในทางไม่เบียดเบียน)ย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น

{๓๕๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เนกขัมมวิตกย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น อัพยาปาทวิตกย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น อวิหิงสาวิตก ย่อมมีเหตุเกิดขึ้น มิใช่ไม่มีเหตุเกิดขึ้น อย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เนกขัมมสัญญาเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยเนกขัมมธาตุเนกขัมมสังกัปปะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยเนกขัมมสัญญา เนกขัมมฉันทะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยเนกขัมมสังกัปปะ เนกขัมมปริฬาหะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัย เนกขัมมฉันทะ เนกขัมมปริเยสนาเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยเนกขัมมปริพาหะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อแสวงหาเนกขัมมะ ย่อมปฏิบัติชอบโดยฐานะ ๓ คือ ทางกายทางวาจา ทางใจ

อัพยาปาทสัญญาเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยอัพยาปาทธาตุ อัพยาปาท

สังกัปปะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยอัพยาปาทสัญญา อัพยาปาทฉันทะเกิดขึ้นได้

เพราะอาศัยอัพยาปาทสังกัปปะ อัพยาปาทปริฬาหะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัย

อัพยาปาทฉันทะ อัพยาปาทปริเยสนาเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยอัพยาปาทปริฬาหะอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อแสวงหาอัพยาปาท ย่อมปฏิบัติชอบโดยฐานะ ๓คือ ทางกาย ทางวาจา ทางใจ

อวิหิงสาสัญญาเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยอวิหิงสาธาตุ อวิหิงสาสังกัปปะ

เกิดขึ้นได้เพราะอาศัยอวิหิงสาสัญญา อวิหิงสาฉันทะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัย

อวิหิงสาสังกัปปะ อวิหิงสาปริฬาหะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยอวิหิงสาฉันทะ

อวิหิงสาปริเยสนาเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยอวิหิงสาปริฬาหะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อแสวงหาอวิหิงสา ย่อมปฏิบัติชอบโดยฐานะ ๓ คือ ทางกาย ทางวาจา ทางใจ

{๓๖๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษโยนคบหญ้าที่มีไฟลุกโพลงไปในพงหญ้าแห้ง

เขารีบดับคบนั้นเสียด้วยมือและเท้า ก็เมื่อเป็นเช่นนี้ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัย

หญ้าและไม้อยู่ก็จะไม่ถึงความพินาศย่อยยับ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลายสมณะหรือพราหมณ์คนใดคนหนึ่งรีบละ รีบบรรเทา รีบทำให้หมด รีบทำ

ให้ไม่มีซึ่งอกุศลสัญญาที่เกิดขึ้นก่อกวน เขาย่อมอยู่เป็นสุข ไม่มีความ

อึดอัด ความคับแค้น ความเร่าร้อนในปัจจุบัน หลังจากตายไปพึงหวังสุคติได้ฉันนั้นเหมือนกัน,, (๒)

๓. คิญชกาวสถสูตร

ว่าด้วยสัญญา ทิฎฐิ วิตก เป็นต้น

{๓๖๑}[๙๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่พักที่ก่อสร้างด้วยอิฐ

ใกล้หมู่บ้านพระประยูรญาติ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุ

ทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญาเกิด

ขึ้นได้เพราะอาศัยธาตุ ทิฏฐิเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยธาตุ วิตกเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยธาตุ”

{๓๖๒} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระกัจจานะได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิฎฐิที่ว่า ‘เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในหมู่บุคคลที่มิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ดังนี้ ย่อมปรากฏ เพราะอาศัยอะไร”

{๓๖๓}“ดูก่อนกัจจานะ ธาตุคืออวิชชานี้เป็นธาตุใหญ่แล ดูก่อนกัจจานะ สัญญาที่เลว ทิฎฐิที่เลว วิตกที่เลว เจตนาที่เลว ความปรารถนาที่เลว ความตั้งใจที่เลว บุคคลที่เลว วาจาที่เลวเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยธาตุที่เลว บุคคลที่เลวนั้นย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ซึ่งธรรมที่เลวเรากล่าวว่า ‘บุคคลที่เลวนั้นย่อมมีอุบัติที่เลว,

ดูก่อนกิจจานะ สัญญาที่ปานกลาง ทิฏฐิที่ปานกลาง วิตกที่ปานกลาง

เจตนาที่ปานกลาง ความปรารถนาที่ปานกลาง ความตั้งใจที่ปานกลาง บุคคลที่ปานกลาง วาจาที่ปานกลางเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยธาตุที่ปานกลาง บุคคลที่ปานกลางนั้นย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้

ง่ายซึ่งธรรมที่ปานกลาง เรากล่าวว่า ‘บุคคลที่ปานกลางนั้นย่อมมีอุบัติ

ที่ปานกลาง,