๖. อวิชชาปัจจยสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๖

และสังขารเป็นของผู้อื่น, ก็ดี ว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น, ก็ดี ว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, ก็ดี ทิฏฐิเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นอันอริยสาวกนั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา (๕)

๖. ทุติยอวิชชาปัจจยสูตร

ว่าด้วยอวิชชาเป็นปัจจัย สูตรที่ ๒

{๑๓๗} [๓๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ...

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการอย่างนี้

{๑๓๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ชรามรณะเป็นไฉน และชรามรณะนี้เป็นของใคร’ หรือพึงกล่าวว่า ‘ชรามรณะเป็นอย่างอื่น และชรามรณะนี้เป็นของผู้อื่น, คำทั้งสองของผู้นั้นมีเนื้อความอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี หรือเมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ก็ย่อมไม่มีดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมแสดงธรรมโดยสายกลางไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนั้นดังนี้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ,

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ชาติเป็นไฉน ... ภพเป็นไฉน ...

อุปาทานเป็นไฉน ... ตัณหาเป็นไฉน ... เวทนาเป็นไฉน ... ผัสสะเป็นไฉน ...

สฬายตนะเป็นไฉน ... นามรูปเป็นไฉน ... วิญญาณเป็นไฉน ...

{๑๓๙} สังขารเป็นไฉน

และสังขารนี้เป็นของใคร, หรือพึงกล่าวว่า ‘สังขารเป็นอย่างอื่น และสังขาร

นี้เป็นของผู้อื่น , คำทั้งสองของผู้นั้นมีเนื้อความอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีทิฎฐิว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น’ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี

{๑๔๐} หรือว่าเมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะ

เป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มีดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตแสดงธรรมโดยสายกลางไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนั้นดังนี้ว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร,

{๑๔๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะอวิชชาดับไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ ทิฏฐิไม่ว่าชนิดใดชนิดหนึ่งที่เป็นข้าศึก ที่บุคคลเสพผิด ที่ดิ้นไปผิดว่า‘ชรามรณะเป็นไฉน และชรามรณะนี้เป็นของใคร, ก็ดี ว่า ‘ชรามรณะเป็นอย่างอื่น และชรามรณะเป็นของผู้อื่น, ก็ดี ว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น’ก็ดี ว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, ก็ดี ทิฏฐิเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นอันอริยสาวกนั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ท่าให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา

{๑๔๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะอวิชชาดับไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ ทิฏฐิไม่ว่าชนิดใดชนิดหนึ่งที่เป็นข้าศึก ที่บุคคลเสพผิด ที่ดิ้นไปผิดว่า‘ชาติเป็นไฉน ... ภพเป็นไฉน ... อุปาทานเป็นไฉน ... ตัณหาเป็นไฉน ...เวทนาเป็นไฉน ... ผัสสะเป็นไฉน ... สฬายตนะเป็นไฉน ... นามรูปเป็นไฉน ...

วิญญาณเป็นไฉน ... สังขารเป็นไฉน และสังขารนี้เป็นของใคร’ ก็ดี ว่า ‘สังขารเป็นอย่างอื่น และสังขารเป็นของผู้อื่น, ก็ดี ว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น, ก็ดี ว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, ก็ดี ทิฎฐิเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นอันอริยสาวกนั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา” (๖)

๗. นตุมหสูตร

ว่าด้วยปัจจัยปรุงแต่งกรรม

{๑๔๓} [๓๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้ไม่ใช่

ของเธอทั้งหลาย ทั้งไม่ใช่ของผู้อื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรมเก่า นี้พึงเห็นว่าอันปัจจัยปรุงแต่ง เกิดขึ้นด้วยความตั้งใจ เป็นที่ตั้งของเวทนา

{๑๔๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในเรื่องกายนั้นย่อมมนสิการโดยแยบคายซึ่งปฏิจจสมุปบาทด้วยดีว่า ‘เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ก็ไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับด้วยประการดังนี้ คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดได้ด้วยอาการอย่างนี้ ก็เพราะอวิชชาดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับเพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้” (๗)

๘. เจตนาสูตร

ว่าด้วยความเกิดและดับกองทุกข์

{๑๔๕} [๓๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุจงใจ

กำหนดใจ และครุ่นคิดถึงสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ เมื่อมีอารัมมณปัจจัย ความตั้งมั่นแห่งวิญญาณก็ย่อมมี เมื่อ