๕. อวิชชาปัจจยสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๖

๕. อวิชชาปัจจยสูตร

ว่าด้วยอวิชชาเป็นปัจจัย สูตรที่ ๑

{๑๒๘} [๓๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการอย่างนี้”

{๑๒๙} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชรามรณะเป็นไฉน และชรามรณะนี้เป็นของใคร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ตั้งปัญหายังไม่ถูก” ดังนี้แล้วได้ตรัส

ต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุ ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ชรามรณะเป็นไฉน และชรามรณะนี้เป็นของใคร’ หรือพึงกล่าวว่า ‘ชรามรณะเป็นอย่างอื่น และชรามรณะนี้เป็นของผู้อื่น’คำทั้งสองของผู้นั้นมีเนื้อความอย่างเดียวกันต่างกันแต่

พยัญชนะเท่านั้น ดูก่อนภิกษุ เมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น

การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี หรือเมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่งสรีระเป็นอย่างหนึ่ง’ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ก็ย่อมไม่มี ดูก่อนภิกษุ ตถาคตย่อมแสดงธรรมโดยสายกลางไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนั้นดังนี้ว่า‘เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ”

{๑๓๐}ภิกษุรูปหนึ่งทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชาติเป็นไฉน และชาตินี้เป็นของใคร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ‘ตั้งปัญหายังไม่ถูก” ดังนี้แล้วได้ตรัส

ต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุ ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ชาติเป็นไฉน และชาตินี้เป็นของใคร’

หรือพึงกล่าวว่า ‘ชาติเป็นอย่างอื่น และชาตินี้เป็นของผู้อื่น, คำทั้งสองของผู้นั้นมีเนื้อความอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น ดูก่อนภิกษุ เมื่อมิทิฏฐิว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น’ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มีหรือว่าเมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี ดูก่อนภิกษุ ตถาคตแสดงธรรมโดยสายกลางไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนั้น ดังนี้ว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ,,

{๑๓๑} ภิกษุรูปหนึ่งทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภพเป็นไฉน และภพนี้เป็นของใคร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ตั้งปัญหายังไม่ถูก” ดังนี้แล้วได้ตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุ ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ภพเป็นไฉน และภพนี้เป็นของใคร,หรือพึงกล่าวว่า ‘ภพเป็นอย่างอื่น และภพนี้เป็นของผู้อื่น, คำทั้งสองของผู้นั้นมีเนื้อความอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น ดูก่อนภิกษุ เมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น, การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มีหรือว่าเมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง’ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี ดูก่อนภิกษุ ตถาคตแสดงธรรมโดยสายกลางไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนั้น ดังนี้ว่า ‘เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ’...

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน ... เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา... เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา ..เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ... เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ ... เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป... เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ”

{๑๓๒} ภิกษุรูปหนึ่งทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สังขารเป็นไฉน และสังขารนี้เป็นของใคร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ตั้งปัญหายังไม่ถูก” ดังนี้แล้วได้ตรัส

ต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุ ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘สังขารเป็นไฉน และสังขารนี้เป็นของใคร, หรือพึงกล่าวว่า ‘สังขารเป็นอย่างอื่น และสังขารนี้เป็นของผู้อื่น’ คำ

ทั้งสองของผู้นั้นมีเนื้อความอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

ดูก่อนภิกษุ เมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น, การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี หรือว่าเมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี ดูก่อนภิกษุ ตถาคตแสดงธรรมโดยสายกลางไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนั้น ดังนี้ว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร,

{๑๓๓} ดูก่อนภิกษุ ก็เพราะอวิชชาดับไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ ทิฏฐิไม่ว่าชนิดใดชนิดหนึ่งที่เป็นข้าศึก ที่บุคคลเสพผิด ที่ดิ้นไปผิดว่า ‘ชรามรณะเป็นไฉน และชรามรณะนี้เป็นของใคร, ก็ดี ว่า ‘ชรามรณะเป็นอย่างอื่นและชรามรณะเป็นของผู้อื่น, ก็ดี ว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น, ก็ดี ว่า‘‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, ก็ดี ทิฏฐิเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นอันอริยสาวกนั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้วทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา

{๑๓๔} ดูก่อนภิกษุ ก็เพราะอวิชชาดับไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ ทิฏฐิไม่ว่าชนิดใดชนิดหนึ่งที่เป็นข้าศึก ที่บุคคลเสพผิด ที่ดิ้นไปผิดว่า ‘ชาติเป็นไฉนและชาตินี้เป็นของใคร, ก็ดี ว่า‘ชาติเป็นอย่างอื่น และชาติเป็นของผู้อื่น,ก็ดี ว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น, ก็ดี ว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, ก็คือ ทิฏฐิเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเป็นอันอริยสาวกนั้นละได้แล้วตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา

{๑๓๕} ดูก่อนภิกษุ ก็เพราะอวิชชาดับไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ ทิฏฐิไม่ว่าชนิดใดชนิดหนึ่งที่เป็นข้าศึก ที่บุคคลเสพผิด ที่ดิ้นไปผิดว่า ‘ภพเป็นไฉน

... อุปาทานเป็นไฉน ... ตัณหาเป็นไฉน ... เวทนาเป็นไฉน ... ผัสสะเป็นไฉน... สฬายตนะเป็นไฉน ... นามรูปเป็นไฉน ... วิญญาณเป็นไฉน

{๑๓๖} สังขารเป็นไฉน และสังขารนี้เป็นของใคร, ก็ดี ว่า สังขารเป็นอย่างอื่น

และสังขารเป็นของผู้อื่น, ก็ดี ว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น, ก็ดี ว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, ก็ดี ทิฏฐิเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเป็นอันอริยสาวกนั้นละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา (๕)

๖. ทุติยอวิชชาปัจจยสูตร

ว่าด้วยอวิชชาเป็นปัจจัย สูตรที่ ๒

{๑๓๗} [๓๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ...

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการอย่างนี้

{๑๓๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ชรามรณะเป็นไฉน และชรามรณะนี้เป็นของใคร’ หรือพึงกล่าวว่า ‘ชรามรณะเป็นอย่างอื่น และชรามรณะนี้เป็นของผู้อื่น, คำทั้งสองของผู้นั้นมีเนื้อความอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี หรือเมื่อมีทิฏฐิว่า ‘ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง, การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ก็ย่อมไม่มีดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมแสดงธรรมโดยสายกลางไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนั้นดังนี้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ,

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวว่า ‘ชาติเป็นไฉน ... ภพเป็นไฉน ...

อุปาทานเป็นไฉน ... ตัณหาเป็นไฉน ... เวทนาเป็นไฉน ... ผัสสะเป็นไฉน ...

สฬายตนะเป็นไฉน ... นามรูปเป็นไฉน ... วิญญาณเป็นไฉน ...

{๑๓๙} สังขารเป็นไฉน

และสังขารนี้เป็นของใคร, หรือพึงกล่าวว่า ‘สังขารเป็นอย่างอื่น และสังขาร