๓. ญาณวัตถุสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๖

ถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ได้ตลอดห้าคืนห้าวันถ้าแม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงตรัสถามความข้อนั้นกะเราด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ตลอดหกคืนหกวัน แม้เราก็จะทูลตอบความข้อนั้นถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ได้ตลอดทั้งหกคืนหกวัน ถ้าแม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงตรัสถามความข้อนั้นกะเราด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ตลอดเจ็ดคืนเจ็ดวัน แม้เราก็จะทูลตอบความข้อนั้นถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆได้ตลอดเจ็ดคืนเจ็ดวัน’ ดังนี้”

{๑๑๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ก็เพราะสารีบุตรได้แทงตลอดธรรมธาตุดีแล้ว ซึ่งเพราะแทงตลอดดีแล้วจึงเป็นเหตุให้แม้หากว่าเราจะถามความข้อนั้น กะสารีบุตรด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ตลอดทั้งวันสารีบุตรก็จะตอบความข้อนั้นแก่เราด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆได้ตลอดทั้งวัน แม้หากว่าเราจะถามความข้อนั้นกะสารีบุตรด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ตลอดทั้งคืน สารีบุตรก็จะตอบความข้อนั้นแก่เราด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ได้ตลอดทั้งคืน แม้หากว่าเราจะถามความข้อนั้นกะสารีบุตรด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ตลอดทั้งคืนทั้งวัน สารีบุตรก็จะตอบความข้อนั้นแก่เราด้วยบทอื่น

ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ได้ตลอดทั้งคืนทั้งวัน แม้หากว่าเราจะถามความข้อนั้นกะสารีบุตรด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ตลอดสองคืนสองวัน สารีบุตรก็จะตอบความข้อนั้นแก่เราด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ได้ตลอดสองคืนสองวัน แม้หากว่าเราจะถามความข้อนั้นกะสารีบุตรด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ตลอดสามคืนสามวัน สารีบุตรก็จะตอบความข้อนั้นแก่เราด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ได้ตลอดสามคืนสามวัน แม้หากว่าเราจะถามความข้อนั้นกะสารีบุตรด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ตลอดสี่คืนสี่วันสารีบุตรก็จะตอบความข้อนั้นแก่เราด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ได้ตลอดสี่คืนสี่วัน แม้หากว่าเราจะถามความข้อนั้นกะสารีบุตรด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ตลอดห้าคืนห้าวัน สารีบุตรก็จะตอบความข้อนั้นแก่เราด้วยบทอื่น ๆ

ด้วยปริยายอื่น ๆ ได้ตลอดห้าคืนห้าวัน แม้หากว่าเราจะถามความข้อนั้นกะสารีบุตรด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ตลอดหกคืนหกวัน สารีบุตรก็จะตอบความข้อนั้นแก่เราด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ได้ตลอดหกคืนหกวันแม้หากว่าเราจะถามความข้อนั้นกะสารีบุตรด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆตลอดเจ็ดคืนเจ็ดวัน สารีบุตรก็จะตอบความข้อนั้นแก่เราด้วยบทอื่น ๆ ด้วยปริยายอื่น ๆ ได้ตลอดเจ็ดคืนเจ็ดวัน” (๒)

๓. ญาณวัตถุสูตร

ว่าด้วยญาณวัตถุ ๔๔ ประการ

{๑๑๘}[๓๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงญาณวัตถุ ๔๔ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงตั้งใจฟังซึ่งญาณวัตถุนั้นจงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

{๑๑๙}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ญาณวัตถุ ๔๔

ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ความรู้ในชรามรณะ

(๒) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งชรามรณะ

(๓) ความรู้ในความดับแห่งชรามรณะ

(๔) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชรามรณะ

(๕) ความรู้ในชาติ

(๖) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งชาติ

(๗) ความรู้ในความดับแห่งชาติ

(๘) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชาติ

(๙) ความรู้ในภพ

(๑๐) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งภพ

(๑๑) ความรู้ในความดับแห่งภพ

(๑๒) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งภพ

(๑๓) ความรู้ในอุปาทาน

(๑๔) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งอุปาทาน

(๑๕) ความรู้ในความดับแห่งอุปาทาน

(๑๖) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งอุปาทาน

(๑๗) ความรู้ในตัณหา

(๑๘) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งตัณหา

(๑๙) ความรู้ในความดับแห่งตัณหา

(๒๐) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งตัณหา

(๒๑) ความรู้ในเวทนา

(๒๒) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งเวทนา

(๒๓) ความรู้ในความดับแห่งเวทนา

(๒๔) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับ แห่ง เวทนา

(๒๕) ความรู้ในผัสสะ

(๒๖) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งผัสสะ

(๒๗) ความรู้ในความดับแห่งผัสสะ

(๒๘) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งผัสสะ

(๒๙) ความรู้ในสฬายตนะ

(๓๐) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งสฬายตนะ

(๓๑) ความรู้ในความดับแห่งสฬายตนะ

(๓๒) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสฬายตนะ

(๓๓) ความรู้ในนามรูป

(๓๔) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งนามรูป

(๓๔) ความรู้ในความดับแห่งนามรูป

(๓๖) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งนามรูป

(๓๗) ความรู้ในวิญญาณ

(๓๘) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งวิญญาณ

(๓๙) ความรู้ในความดับแห่งวิญญาณ

(๔๐) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ

(๔๑) ความรู้ในสังขารทั้งหลาย

(๔๒) ความรู้ในเหตุเกิดแห่งสังขาร

(๔๓) ความรู้ในความดับแห่งสังขาร

(๔๔) ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขาร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าญาณวัตถุ ๔๔

{๑๒๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชรามรณะเป็นไฉน คือ ความแก่ ความคร่ำคร่าความที่ฟันหลุด ความที่ผมหงอก ความที่หนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่าชรา ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกดับ ความหายไป มฤตยูความตาย ความทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทิ้งซากศพไว้ ความขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์ จากหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่ามรณะ ชรามรณะดังพรรณนามาฉะนี้เรียกว่าชรามรณะ เพราะชาติเกิด ชรามรณะจึงเกิด เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับชรามรณะ คือ ความเห็นชอบ ๑ ความดำริชอบ ๑เจรจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจมั่นชอบ ๑

{๑๒๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอริยสาวกย่อมรู้ทั่วถึงชรามรณะอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งชรามรณะอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงความดับแห่งชรามรณะอย่างนี้ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชรามรณะอย่างนี้ นี้จึงชื่อว่าความรู้ในธรรมของอริยสาวกนั้น อริยสาวกนั้นย่อมนำนัยในอดีตและอนาคตไปด้วยธรรมนี้ซึ่งตนเห็นแล้ว รู้แล้ว ไม่ประกอบด้วยกาล อันตนได้บรรลุแล้ว อันตนหยั่งรู้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์ในอดีตกาลเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่ได้รู้ชรามรณะได้รู้เหตุเกิดแห่งชรามรณะ ได้รู้ความดับแห่งชรามรณะ ได้รู้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชรามรณะ ทั้งหมดนั้นก็ได้รู้เหมือนอย่างที่เรารู้ในบัดนี้เหมือนกันสมณะหรือพราหมณ์ในอนาคตกาลแม้เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่จักรู้ชรามรณะ จักรู้เหตุเกิดแห่งชรามรณะ จักรู้ความดับแห่งชรามรณะ จักรู้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชรามรณะ ทั้งหมดนั้นก็จักรู้เหมือนอย่างที่เรารู้ในบัดนี้เหมือนกันนี้ชื่อว่าอันวยญาณ ของอริยสาวกนั้น

{๑๒๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะญาณของอริยสาวก ๒ อย่างเหล่านี้ คือ ธรรมญาณ ๑ อันวยญาณ ๑ บริสุทธิ์ผุดผ่อง อริยสาวกนี้เราจึงเรียกว่า‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฎฐิ’ บ้าง ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ, บ้าง ‘ผู้มาถึงสัทธรรมนี้’บ้าง‘ผู้เห็นสัทธรรมนี้’ บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยญาณอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยวิชชาอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้บรรลุกระแสแห่งธรรม’ บ้าง ‘ผู้เป็นพระอริยะมีปัญญาเครื่องชำแรกกิเลส’ บ้าง ว่า ‘ผู้อยู่ชิดประตูอมตนิพพาน’ บ้าง

{๑๒๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชาติเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภพเป็นไฉน... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุปาทานเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหาเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนาเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ก็ผัสสะเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สฬายตนะเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็นามรูปเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิญญาณเป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารเป็นไฉน คือ สังขาร ๓ เหล่านี้ ได้แก่

กายสังขาร ๑ วจีสังขาร ๑ จิตตสังขาร ๑ นี้เรียกว่าสังขาร เพราะอวิชชาเกิด สังขารจึงเกิด เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแแห่งสังขาร คือ ความเห็นชอบ ๑ ความดำริชอบ ๑ เจรจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจมั่นชอบ ๑

{๑๒๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอริยสาวกย่อมรู้ทั่วถึงสังขารอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งสังขารอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงความดับแห่งสังขารอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารอย่างนี้ นี้จึงชื่อว่าความรู้ในธรรมของอริยสาวกนั้น อริยสาวกนั้นย่อมนำนัยในอดีตและอนาคตไปด้วยธรรมนี้ซึ่งตนเห็นแล้ว รู้แล้ว ไม่ประกอบด้วยกาล อันตนได้บรรลุแล้ว อันตนหยั่งรู้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์ในอดีตกาลเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่ได้รู้สังขาร ได้รู้เหตุเกิดแห่งสังขาร ได้รู้ความดับแห่งสังขาร ได้รู้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขาร ทั้งหมดนั้นก็ได้รู้เหมือนอย่างที่เรารู้ในบัดนี้เหมือนกัน สมณะหรือพราหมณ์ในอนาคตกาลแม้เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่จักรู้สังขาร จักรู้เหตุเกิดแห่งสังขาร จักรู้ความดับแห่งสังขาร จักรู้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหมดนั้นก็จักรู้เหมือนอย่างที่เรารู้ในบัดนี้เหมือนกัน นี้ชื่อว่าอันวยญาณของอริยสาวกนั้น

{๑๒๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะญาณของอริยสาวก ๒ อย่างเหล่านี้ คือธรรมญาณ ๑ อันวยญาณ ๑ บริสุทธิ์ผุดผ่อง อริยสาวกนี้เราจึงเรียกว่า ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ, บ้าง ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยหัสสนะ’ บ้าง ‘ผู้มาถึงสัทธรรมนี้’ บ้าง

‘ผู้เห็นสัทธรรมนี้’ บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยญาณอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยวิชาอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้บรรลุกระแสแห่งธรรม’ บ้าง ‘ผู้เป็นพระอริยะมีปัญญาเครื่องชำแรกกิเลส’ บ้าง ‘ผู้อยู่ชิดประตูอมตนิพาน’ บ้าง (๓)

๔.ทุติยญาณวัตถุสูตร

ว่าด้วยญาณวัตถุ ๗๗ ประการ

{๑๒๖} [๓๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี....

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดง

ญาณวัตถุ ๗๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงตั้งใจฟังญาณวัตถุนั้นจงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

{๑๒๗} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ญาณวัตถุ ๗๗

ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑)หมวดชรามรณะ

(๑) ความรู้ว่า เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

(๒) ความรู้ว่า เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะก็ไม่มี

(๓) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

(๔) ความรู้ว่า แม้ในอดีตกาล เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะก็ไม่มี

(๕) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะก็ไม่มี

(๖) ความรู้ว่า แม้ในอนาคตกาล เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะก็ไม่มี

(๗) ความรู้ว่า ธรรมฐิติญาณของชาตินั้น มีความสิ้น มีความเสื่อม มีความคลาย มีความดับเป็นธรรมดา